Ở đầu con hẻm dẫn vào xóm Cây Me có một cái tiệm cắt tóc mà tôi cam đoan rằng nó không hề giống bất kỳ cái salon sang trọng nào trên phố. Nó chỉ gồm một chiếc ghế xoay đã bong tróc lớp da đỏ, một chiếc gương ố vàng có những vết nứt hình mạng nhện ở góc, và một bộ tông đơ thủ công kêu "tạch tạch" như tiếng máy khâu cũ. Chủ nhân của "vương quốc" này là bác Ba Sủi – người mà theo lời thằng Dũng "Còi" là có đôi bàn tay ma thuật, có thể biến một cái đầu bù xù thành một "tác phẩm nghệ thuật" mà mẹ bạn sẽ không bao giờ mắng là trông như cái ổ gà.
Cắt tóc đối với chúng tôi là một cực hình mang tính định kỳ. Đó là khi người lớn quyết định rằng diện mạo của chúng tôi cần phải được "quy hoạch" lại để trông cho ra dáng "con nhà lành". Tôi thường bị mẹ kéo đi vào mỗi sáng Chủ nhật, khi mà những giấc mơ về việc đi câu cá ngoài đầm vẫn còn đang dang dở.
"Ngồi im nào Cuội, con mà ngọ nguậy là bác Ba cắt trúng tai đấy!" mẹ tôi dặn dò rồi đưa cho bác Ba một tờ tiền giấy nhăn nhúm trước khi vội vã đi chợ.
Bác Ba Sủi mỉm cười, một nụ cười hiền từ làm những nếp nhăn nơi khóe mắt xô lại. Bác lấy tấm vải choàng màu trắng đã ngả sang vàng chùm lên người tôi, thắt chặt ở cổ khiến tôi có cảm giác mình như một chú chim cánh cụt bị bó giò.
"Bác Ba ơi," tôi nhìn vào chiếc gương ố vàng, quan sát ảnh phản chiếu của mình. "Tại sao người lớn lại cứ muốn tóc trẻ con phải ngắn tũn thế ạ? Cháu thấy để tóc dài giống mấy chú nghệ sĩ trên tivi trông oai hơn nhiều."
Bác Ba bắt đầu dùng cây chổi lông gà phủi bụi trên chiếc tông đơ, giọng bác trầm xuống như tiếng sóng vỗ:
"Vì người lớn muốn kiểm soát mọi thứ, kể cả sự phát triển của tóc, cháu ạ. Họ nghĩ rằng tóc ngắn thì đầu óc sẽ gọn gàng, học hành sẽ sáng sủa hơn. Nhưng họ quên mất rằng cái đầu nằm bên dưới lớp tóc đó mới là thứ quan trọng nhất."
Tôi nhìn qua gương và thấy thằng Dũng "Còi" đang đứng ngoài chờ đến lượt. Nó cứ nhấp nhổm, mắt nhìn chằm chằm vào những lọn tóc đen đang rơi lả tả xuống sàn nhà. Đối với chúng tôi, mỗi lọn tóc rơi xuống là một phần của sự tự do bị tước bỏ.
Cái tiệm cắt tóc của bác Ba Sủi là một nơi kỳ lạ. Trong lúc đợi đến lượt, các ông chú, ông bác trong xóm thường ngồi trên những chiếc ghế đẩu gỗ, nhâm nhi chén trà đặc và bàn chuyện thiên hạ. Họ nói về giá vàng, về chính trị thế giới, và cả về những lỗi lầm thời trai trẻ. Qua chiếc gương cũ của bác Ba, tôi thấy cuộc sống của người lớn hiện ra như một bộ phim trắng đen chậm rãi.
"Này ông Ba, ông có nhớ hồi chúng mình còn trẻ, cũng ngồi ở đúng cái ghế này để chờ cắt tóc đi lính không?" một ông chú lên tiếng, khói thuốc lào bay lởn vởn quanh cái gương.
"Nhớ chứ, hồi đó đầu tóc ai cũng như bờm ngựa, cắt xong thấy mặt mũi ai cũng lạ lẫm, cứ như là vừa được sinh ra một lần nữa vậy," bác Ba đáp, tay vẫn thoăn thoắt đưa tông đơ.
Tôi chợt nhận ra một điều: Chiếc gương này không chỉ phản chiếu khuôn mặt tôi, nó còn phản chiếu cả dòng chảy của thời gian. Những người đàn ông đang ngồi kia từng là những đứa trẻ như tôi, từng sợ tiếng tông đơ và từng ghét việc bị ép phải cắt tóc gọn gàng. Nhưng theo thời gian, họ đã chấp nhận những quy tắc của xã hội, họ cắt đi những "phần thừa" của bản thân để trở thành những người lớn mẫu mực, những người biết lo toan và đầy trách nhiệm.
"Cháu thấy người lớn thật mâu thuẫn," tôi lên tiếng, giọng vang lên trong không gian nhỏ hẹp. "Họ bắt chúng cháu cắt tóc cho giống họ, nhưng khi đã giống rồi, họ lại thở dài bảo ước gì được trở lại cái thời tóc còn xanh và dài như xưa."
Bác Ba Sủi dừng tay một giây, bác nhìn tôi qua gương, ánh mắt chứa đựng một sự thán phục thầm lặng:
"Cuội nói đúng đấy. Người lớn là những kẻ đi tìm sự hoàn hảo nhưng lại luôn nuối tiếc sự lộn xộn của quá khứ. Cái tông đơ này của bác không chỉ cắt tóc đâu, nó còn cắt đi những mộng mơ của tuổi trẻ để nhường chỗ cho những thực tế khô khan của đời người."
Khi bác Ba dùng chiếc dao cạo sắc lẹm cạo sạch những sợi tóc tơ ở gáy tôi, tôi cảm thấy một luồng khí lạnh chạy dọc sống lưng. Đó là cảm giác của sự thay đổi. Khi tôi bước xuống từ chiếc ghế da, soi mình một lần cuối vào gương, tôi thấy một "tôi" khác: gọn gàng hơn, ngoan ngoãn hơn, nhưng dường như cũng mất đi một chút gì đó nổi loạn vốn có.
Thằng Dũng "Còi" bước vào thế chỗ tôi. Nó nhìn tôi, thở dài:
"Nhìn cậu giống một học sinh ưu tú quá Cuội ạ. Tớ sợ lát nữa tớ cũng sẽ biến thành một người khác mất."
Tôi vỗ vai nó:
"Đừng lo, tóc có thể ngắn lại, nhưng những ý nghĩ trong đầu mình thì không ai cắt được đâu. Bác Ba chỉ tỉa bớt cái vỏ bên ngoài thôi."
Tôi đi bộ về nhà dưới cái nắng trưa, cảm nhận sự nhẹ bẫng trên đầu. Tôi nghĩ về chiếc gương của bác Ba Sủi. Có lẽ mỗi người chúng ta đều cần một chiếc gương như thế để đôi khi soi lại mình, để thấy rằng dù diện mạo có thay đổi thế nào, dù chúng ta có phải "cắt tỉa" bản thân bao nhiêu lần để phù hợp với thế giới, thì phần lõi bên trong – cái tâm hồn trẻ thơ ấy – vẫn luôn ở đó, ẩn sau lớp vỏ bọc trật tự.
Người lớn gọi đó là "trưởng thành", nhưng bác Ba Sủi gọi đó là "sự gọt giũa". Tôi thích cách gọi của bác hơn. Chúng ta không mất đi, chúng ta chỉ đang được gọt giũa để trở nên sắc sảo hơn trong cuộc đời này. Nhưng hãy nhớ, đừng để bất kỳ chiếc tông đơ nào cắt đi khả năng mơ mộng của chính mình.