Cái chết là một khái niệm quá lớn lao để có thể nhét vừa vào trí não của một đứa trẻ mười tuổi. Người lớn thường gắn nó với những tiếng kèn đám ma ai oán, những vòng hoa trắng và những khuôn mặt u sầu. Nhưng đối với lũ trẻ ở xóm Cầu Vồng, chúng tôi có cách riêng để đối thoại với sự kết thúc. Và "đối tượng" đầu tiên dạy chúng tôi về sự vô thường của kiếp người, chính là một chú dế mèn.
Đó là một chú dế "chiến" thực thụ. Tôi đặt tên cho nó là Đại Tướng. Đại Tướng có lớp vỏ đen bóng như bôi mỡ, đôi càng lực lưỡng với những cái răng cưa sắc lẹm, và một tiếng gáy dũng mãnh khiến mọi con dế khác trong xóm phải khiếp sợ. Tôi nuôi nó trong một chiếc hộp diêm lót cỏ khô, hằng ngày cho nó ăn những mẩu lá muống tươi nhất và uống những giọt sương sớm đọng trên lá hành.
Nhưng rồi một buổi sáng, Đại Tướng không gáy nữa. Nó nằm nghiêng trong hộp diêm, đôi râu dài vốn luôn nguẩy nguẩy nay im lìm như hai sợi chỉ mục. Tôi lấy ngón tay khẽ chạm vào bụng nó, không còn thấy sự rung động quen thuộc của sự sống.
"Cuội ơi, Đại Tướng... đi rồi."
Tôi mang chiếc hộp diêm sang nhà Cuội, giọng tôi lạc đi. Thằng Cuội bỏ dở việc bắn chim, nó chạy lại, nhìn vào chiếc hộp diêm với vẻ mặt nghiêm trang như thể vừa nghe tin một vị nguyên thủ quốc gia qua đời.
"Nó chiến đấu nhiều quá nên mệt thôi," Cuội an ủi, dù nó biết rõ sự thật. "Chúng ta phải tổ chức cho nó một đám tang thật oai hùng. Một chiến binh không thể bị vứt bỏ vào thùng rác được."
Chúng tôi triệu tập cái Tí. Tí mang đến một nắm hoa mười giờ rực rỡ và một mảnh vải màu đỏ vụn. Chúng tôi chọn gốc cây đại già sau đình làng làm nơi an nghỉ cuối cùng cho Đại Tướng.
"Tại sao nó lại chết hả Thành?" Tí hỏi, giọng nó nhỏ xíu, tay run run rải những cánh hoa lên xác chú dế.
"Ông nội tớ bảo, mọi thứ trên đời đều có một cái đồng hồ cát bên trong. Khi cát chảy hết, người ta sẽ dừng lại để bắt đầu một hành trình khác," tôi lặp lại lời của ông, dù chính tôi cũng chưa hiểu hành trình khác đó là gì.
"Thế hành trình của dế mèn là đi đâu?"
"Chắc là đến một cánh đồng cỏ bất tận, nơi không có lũ trẻ con đi bắt và không có những cái hộp diêm chật chội," Cuội trả lời thay tôi, tay nó đang dùng một cái thìa cũ đào một cái hố nhỏ.
Đám tang bắt đầu. Tôi đặt Đại Tướng vào một cái hộp nhỏ hơn, quấn bằng mảnh vải đỏ của cái Tí. Chúng tôi không có kèn trống, nên thằng Cuội dùng hai cái nắp chai đập vào nhau tạo ra những tiếng "keng keng" nhịp nhàng. Cái Tí thì sụt sịt, nó luôn là đứa mủi lòng nhất.
"Thưa Đại Tướng," Cuội bắt đầu bài điếu văn mà nó vừa mới nghĩ ra. "Cảm ơn ngài đã cho chúng tôi những buổi trưa không ngủ, những trận thắng oanh liệt và những tiếng gáy làm rộn ràng cả gầm bàn. Ngài đi rồi, vương quốc của chúng tôi mất đi một thanh kiếm, nhưng cánh đồng cỏ sẽ có thêm một linh hồn dũng cảm. Mong ngài đừng oán hận vì tớ đã lỡ làm đứt một cái chân của ngài hồi tuần trước."
Chúng tôi lấp đất lên. Một nấm mộ nhỏ xíu hiện ra, được trang trí bằng những viên sỏi trắng và hoa mười giờ. Trong giây phút đó, một cảm giác lạ lùng xâm chiếm lấy tôi. Đó không hẳn là sự đau khổ, mà là một sự hụt hẫng mênh mông. Tôi nhận ra rằng những gì tôi yêu quý có thể biến mất chỉ sau một đêm. Cái đồng hồ cát mà ông nội nói, nó không báo trước khi nào hạt cát cuối cùng sẽ rơi xuống.
"Này các cậu," Tí chợt chỉ tay lên trời. "Nhìn kìa!"
Trên nền trời xanh ngắt, một đám mây trắng to đùng đang trôi, hình thù của nó trông hệt như một chú dế khổng lồ đang giương đôi càng oai vệ. Chúng tôi đứng ngây người nhìn theo cho đến khi đám mây tan ra và hòa vào không trung.
"Đấy, Đại Tướng đã biến thành mây rồi," tôi mỉm cười, cảm thấy lòng nhẹ nhõm hơn hẳn.
Bài học từ đám tang chú dế đã dạy chúng tôi một điều mà người lớn thường cố tránh né: sự kết thúc là một phần của vẻ đẹp. Nếu Đại Tướng không chết, có lẽ tôi sẽ chẳng bao giờ thấy nó đẹp đến thế khi nằm giữa những cánh hoa mười giờ. Nếu mọi thứ đều tồn tại mãi mãi, chúng ta sẽ quên mất cách trân trọng từng giọt sương, từng tiếng gáy và từng buổi chiều rực nắng.
Người lớn sợ cái chết vì họ tiếc nuối những gì chưa làm được. Còn trẻ con chúng tôi, chúng tôi đối diện với nó bằng sự tưởng tượng. Chúng tôi biến cái chết thành một chuyến du lịch, một sự chuyển hóa. Chúng tôi tin rằng chú dế trở thành mây, con chó trở thành ngôi sao, và ông bà trở thành những cơn gió mát rượi thổi qua mái hiên mỗi chiều.
"Về thôi, mai chúng ta lại đi tìm những 'chiến binh' mới," Cuội vỗ vai tôi.
Tôi quay lại nhìn nấm mộ nhỏ một lần nữa. Một con dế khác bỗng từ đâu nhảy đến, đậu ngay trên nấm mộ của Đại Tướng và cất tiếng gáy lảnh lót. Cuộc sống vẫn tiếp diễn, âm thanh này nối tiếp âm thanh kia.
Trên đường về, tôi thấy ông nội đang ngồi tựa lưng vào gốc đa, mắt nhắm hờ. Tôi chạy lại, ôm lấy cánh tay gầy guộc của ông.
"Ông ơi, đồng hồ cát của ông còn nhiều cát không ạ?"
Ông mở mắt, nhìn tôi bằng ánh mắt hiền từ như mặt nước hồ thu. Ông vuốt tóc tôi, giọng trầm lắng: "Của ông sắp hết rồi con ạ. Nhưng không sao, vì ông đã kịp san một ít cát của mình sang đồng hồ của con rồi."
Tôi tựa đầu vào vai ông, lắng nghe nhịp tim đều đặn của người già. Tôi hiểu rằng, đám tang của chú dế chỉ là một buổi tập dượt cho những sự chia ly lớn hơn trong đời. Nhưng chừng nào chúng tôi còn biết biến nỗi đau thành những đóa hoa mười giờ và biết nhìn thấy những chú dế trên mây, thì sự kết thúc sẽ không bao giờ là điều đáng sợ nhất.
Tuổi thơ là thế, chúng tôi học về sự sống từ những cái chết nhỏ nhoi, và học về vĩnh cửu từ những khoảnh khắc ngắn ngủi dưới gốc cây đại già.