1,093 từ
Nếu mùi đất sau mưa là lời chào của bầu trời, thì mùi cơm cháy chín vàng dưới đáy nồi gang chính là linh hồn của gian bếp nhỏ nhà nội.
Cái bếp của nội tôi không có gạch ốp đá hoa, cũng chẳng có máy hút mùi hiện đại. Nó chỉ là một gian chái nhỏ được dựng bằng vách đất trộn rơm, mái lợp lá cọ đã ngả sang màu xám xịt vì khói ám lâu ngày. Nhưng với tôi, đó là nơi kỳ diệu nhất thế gian, nơi mà mọi thứ thô sơ nhất đều có thể biến thành mỹ vị nhân gian dưới bàn tay gầy guộc của nội.
Sáng hôm ấy, nắng lên sớm nhưng không còn gắt gỏng như trước cơn mưa đầu mùa. Nội dậy từ lúc gà còn chưa kịp gáy điểm canh hai. Tiếng chân nội đi lại nhẹ hẫng trên sàn đất, rồi tiếng "lách cách" của những thanh củi khô chạm vào nhau nghe thật êm tai. Tôi nằm trên giường, hít hà mùi khói bếp bắt đầu len qua khe cửa gỗ. Đó không phải là mùi khói xộc vào mũi gây khó chịu, mà là mùi rơm rạ khô râm ran, quyện lẫn với mùi hơi sương còn sót lại trên cành lá ngoài vườn.
Tôi dụi mắt bước xuống bếp, thấy nội đang ngồi trên cái ghế đẩu thấp tịt, gương mặt hiền từ được soi sáng bởi ánh lửa bập bùng. Trên bếp lò là chiếc nồi gang đen nhẹm, to tròn như cái bụng của một ông hộ pháp. Nội đang nấu cơm.
Việc nấu cơm bằng nồi gang trên bếp củi là cả một nghệ thuật mà sau này tôi học mãi cũng chẳng thể nhuần nhuyễn bằng một góc của nội. Phải canh lửa sao cho lúc nước sôi thì rút bớt củi, chỉ để lại than hồng cho cơm chín đều bằng hơi. Nội bảo: — Nấu cơm là phải nhẫn nại, hối lửa quá thì khê, mà lửa yếu quá thì hạt gạo nó sượng, không nảy được cái vị ngọt của đất trời.
Khi hơi nước bắt đầu bốc lên nghi ngút từ khe vung, mang theo mùi thơm tinh khiết của gạo mới, nội dùng một chiếc đũa cả bằng tre to bản để xới tơi. Nhưng phần mà tôi mong chờ nhất không phải là bát cơm trắng ngần ấy, mà là lớp "kho báu" nằm ẩn mình dưới đáy nồi.
Nội biết ý, mỗi khi cơm chín, nội không bắc ra ngay mà vùi thêm vài thanh củi nhỏ, để lửa cháy riu riu thêm một lúc. Mùi thơm của gạo bắt đầu chuyển sang một tông sắc khác: đậm hơn, nồng hơn và có chút mùi của sự "quá lửa" nhưng không hề khét. Đó chính là mùi cơm cháy.
Nội dùng chiếc muôi sắt, khéo léo lách vào thành nồi rồi cạy lên một mảng cơm cháy tròn trịa, vàng rộm như một mảnh trăng non. Lớp cơm ấy giòn tan, lấm tấm vài hạt gạo còn sót lại trắng tinh khôi tương phản với màu vàng cánh gián của phần tiếp xúc với đáy gang. Nội bẻ cho tôi một miếng lớn, cười bảo: — Nè, của "ông tướng" đây. Ăn đi cho cứng xương cứng thịt.
Tôi cầm miếng cơm cháy nóng hổi, chuyền từ tay này sang tay kia vì nóng nhưng không nỡ đặt xuống. Tôi quết thêm một ít mắm kho quẹt đặc sánh, đen kịt những tóp mỡ và tiêu xanh mà nội đã chuẩn bị sẵn. Cắn một miếng, tiếng "rắc" giòn tan vang lên trong khoang miệng. Vị bùi của gạo, vị mặn mòi của mắm, vị béo ngậy của tóp mỡ hòa quyện với cái mùi khói bếp đặc trưng tạo nên một cảm giác thỏa mãn lạ kỳ.
Đang ăn dở thì thằng Đen và cái Títt ló đầu vào cổng. Thằng Đen hít hà một hơi thật dài rồi reo lên: — Ôi trời ơi, nội bà Thành lại làm cơm cháy rồi! Cách ba cái dậu mồng tơi mà con còn ngửi thấy mùi thơm đấy nội ạ!
Nội cười khà khà, ngoắc tay gọi cả lũ vào. Thế là ba đứa chúng tôi ngồi bệt xuống đất, vây quanh chiếc nồi gang vẫn còn tỏa hơi ấm. Chúng tôi chia nhau từng mảnh cơm cháy như chia nhau những báu vật quý giá nhất. Cái Títt ăn nhỏ nhẹ, thỉnh thoảng lại đưa tay quẹt ngang mũi vì hơi khói bay vào mắt, còn thằng Đen thì vừa nhai vừa gật gù, tấm tắc khen ngon như một chuyên gia ẩm thực thực thụ.
Trong lúc chúng tôi ăn, nội ngồi đó, lặng lẽ nhìn. Đôi mắt nội nheo lại, hằn lên những vết chân chim của thời gian. Nội kể về những ngày xưa gian khó, khi cơm trắng là một thứ xa xỉ, người ta phải độn khoai sắn đến mức nhìn thấy khoai là sợ. Nhưng chính cái lớp cơm cháy đáy nồi này lại là thứ nuôi dưỡng hy vọng, là phần thưởng cho những ngày làm lụng vất vả trên đồng.
— Các con sau này lớn lên, đi xa, có khi được ăn sơn hào hải vị, nhưng đừng quên cái mùi khói này nhé. Người miền quê mình, đi đâu cũng mang theo cái mùi gừng, mùi tỏi, mùi cơm cháy trong tim thì mới không lạc đường được.
Câu nói của nội lúc ấy, tôi nghe nhưng chưa thực sự hiểu. Với một đứa trẻ mười tuổi, "đi xa" là một khái niệm gì đó mờ mịt lắm, có lẽ chỉ là lên đến chợ huyện hay xa hơn là tỉnh lỵ. Tôi chỉ biết rằng, miếng cơm cháy của nội ngon hơn bất kỳ thứ kẹo bánh nào tôi từng được nếm qua.
Bữa sáng giản đơn kết thúc khi nắng đã bắt đầu len qua kẽ lá cọ, chiếu những tia sáng hình dẻ quạt xuống nền bếp ám khói. Chúng tôi chạy ùa ra sân, bắt đầu một ngày rong chơi mới, nhưng hương vị bùi ngậy của lớp cơm cháy và mùi thơm nồng đượm của gian bếp nhà nội vẫn cứ vương vấn mãi trên môi, trong cổ họng và cả trong những giấc mơ ngây ngô của tuổi thơ.
Nồi gang của nội vẫn nằm đó, đen nhẹm và thô kệch, nhưng nó chứa đựng cả một bầu trời ký ức, nơi mà mỗi hạt gạo đều thấm đẫm mồ hôi của mẹ, tình yêu của nội và hơi ấm của lửa rơm đồng nội.