952 từ
Khi những đợt nắng cuối hạ bắt đầu rút cạn nước trong các mương rãnh và ao hồ, cả làng tôi như bước vào một ngày hội không chính thức: Mùa cá cạn. Nước rút đi để lại những hố vũng săm sắp, nơi hàng nghìn con cá rô đồng, cá trê, cá lóc bị dồn lại một chỗ. Đây là lúc mà sự phân biệt giữa người lớn và trẻ con, giữa giàu và nghèo bị xóa nhòa bởi một màu duy nhất: màu bùn.
Sáng sớm, ông nội tôi đã vác chiếc nơm tre ra sân, cẩn thận nắn lại từng nan tre cho thật khít. Nội bảo: — Nước cạn là lúc cá "khôn" nhất, chúng nó rúc sâu vào bùn, phải có con mắt tinh mới nhìn thấy tăm mà úp.
Tôi, thằng Đen và cái Títt không có nơm xịn như nội, chúng tôi trang bị cho mình những chiếc rổ tre cũ và những chiếc xô nhựa thủng đáy được vá lại bằng nhựa nung. Ba đứa hò nhau chạy ra phía cánh đồng chiêm, nơi cái mương lớn nối liền với sông vừa được người ta tát cạn để bắt cá lớn cho làng. Những gì còn sót lại là "lộc trời" dành cho lũ trẻ chúng tôi.
— Nhìn kìa! Tăm cá trê kìa! — Thằng Đen hét lên, tay chỉ vào một vũng nước đục ngầu đang sủi lên những bong bóng li ti.
Nó không đợi tôi trả lời, lao vút xuống mương. "Bõm!" Một cú nhảy làm bùn bắn tung tóe lên cả mặt cái Títt. Thằng Đen thọc sâu hai tay xuống lớp bùn nhão nhoét, gương mặt nó căng ra vì tập trung. Bỗng nhiên, nó reo lên sung sướng, hai tay giơ cao một con cá trê đen bóng, to bằng cổ tay đang quẫy đạp điên cuồng.
— Được rồi! Con này kho gừng thì tuyệt sảy! — Nó vừa nói vừa bỏ con cá vào xô, miệng cười toe toét để lộ hàm răng trắng nhở tương phản với khuôn mặt đầy bùn đất.
Tôi và cái Títt cũng không chịu thua. Tôi chọn một góc mương có nhiều bèo tây còn sót lại, dùng rổ xúc mạnh vào đám bùn phía dưới. Cảm giác nặng trịch ở cổ tay báo hiệu một mẻ lưới thành công. Khi nhấc rổ lên, hàng chục con cá rô đồng nhỏ bằng ba ngón tay nhảy tanh tách, vảy của chúng lấp lánh dưới ánh nắng như những mảnh bạc vụn.
Cái Títt dù là con gái nhưng chẳng ngại bẩn. Nó vén cao gấu quần, lom khom mò mẫm dưới những hốc đất. Bỗng nó la bài bãi: — Á! Thành ơi, Đen ơi! Con gì nó kẹp tay tao này!
Tôi và thằng Đen hốt hoảng chạy lại, hóa ra là một con cua đồng to tướng, hai cái càng chắc nịch đang kẹp chặt lấy ngón tay nó. Tôi vội vàng gỡ con cua ra, cái Títt xuýt xoa vì đau nhưng mắt nó lại sáng rực lên khi nhìn thấy con cua béo mầm đầy gạch.
Tiếng cười, tiếng hò reo vang vọng cả cánh đồng. Người lớn dưới mương thì dùng nơm, trẻ con trên bờ thì dùng rổ, thỉnh thoảng lại có người trượt chân ngã lộn nhào vào vũng bùn khiến cả đám cười bò. Mùi bùn ngai ngái, mùi cá tanh nồng quyện vào cái nắng vàng vọt của buổi chiều tạo nên một không gian đặc quánh hơi thở của sự sống.
Đến gần cuối buổi, xô của đứa nào cũng đã nặng trĩu. Chúng tôi kéo nhau ra phía bến đò, nơi dòng sông chảy xiết để gột rửa lớp bùn trên người. Nước sông mát lạnh mơn man da thịt, gột đi lớp phù sa bám chặt, để lộ ra những làn da khét nắng nhưng khỏe mạnh.
Về đến cổng, nội đã đứng đợi sẵn với nụ cười móm mém. Nhìn thấy thành quả của ba đứa, nội gật gù: — Khá lắm! Tối nay nội làm món cá rô đồng chiên giòn chấm nước mắm gừng cho cả lũ nhé.
Gian bếp của nội lại đỏ lửa. Tiếng mỡ sôi xèo xèo, mùi cá chiên thơm nồng nàn lan tỏa khắp ngõ nhỏ. Chúng tôi ngồi quây quần giữa sân, mỗi đứa cầm một con cá rô vàng ươm, nhai giòn rụm cả xương. Cái vị ngọt bùi của thịt cá đồng, vị cay của gừng và vị mặn của mắm quê như thấm vào từng tế bào.
Trong bữa cơm ấy, nội bảo: — Cá mùa cạn là cá ngon nhất, vì nó kết tinh cái màu mỡ của đất vào thịt da để chờ mùa nước nổi. Đời người cũng thế, những lúc khó khăn, "cạn kiệt" nhất chính là lúc mình phải tích lũy sức mạnh để chờ cơ hội mà vươn lên.
Lời nội nói giữa tiếng gió lùa qua kẽ lá, giữa mùi cá kho thơm lừng, thấm thía vào tâm trí tôi một cách tự nhiên. Mùa cá cạn không chỉ mang lại cho chúng tôi những bữa ăn ngon, mà còn dạy chúng tôi biết trân trọng những gì đất mẹ ban tặng, biết lao động hăng say và biết tìm thấy niềm vui ngay trong sự lấm lem bùn đất.
Nhiều năm sau này, mỗi khi đi qua những gian hàng hải sản sang trọng với những bể kính hiện đại, tôi vẫn thường dừng lại, nhắm mắt để tìm lại mùi vị của vũng bùn năm ấy. Cái vị cá rô đồng mùa cạn, nồng nàn khói bếp và đượm tình bạn bè, tình thân… thứ hương vị mà không một nhà hàng năm sao nào có thể chế biến lại được.