Chiếc xe khách liên tỉnh thả nhóm "Tứ Quậy" xuống vùng ngoại ô Hội An vào một buổi chiều rực nắng. Nhưng thay vì hướng thẳng vào phố cổ check-in, Mỹ "Bách Khoa" lại dẫn cả nhóm đi ngược về phía thượng nguồn sông Thu Bồn, nơi làng gốm Thanh Hà tọa lạc.
"Nghe này, phố cổ là để hưởng thụ, còn làng nghề là để sinh tồn," Mỹ dõng dạc tuyên bố, dù đôi vai cô đang trĩu nặng vì chiếc ba lô. "Dì Năm đã giới thiệu chúng ta đến xưởng của bác thợ cả chuyên làm gốm tráng men. Đây là thử thách đòi hỏi sự kiên nhẫn hơn cả đan lưới."
Bảo "Công Tử" nhìn dòng sông Thu Bồn đỏ nặng phù sa, thở dài thườn thượt. Cậu hất mái tóc đã bắt đầu mất nếp vì gió bụi, tự trào phúng: "Tôi bắt đầu thấy mình giống một nghệ nhân thực thụ rồi đấy. Ý tôi là... ít nhất thì màu da tôi cũng đã chuyển sang tông 'đất nung' giống hệt mấy cái bình gốm này."
Xưởng gốm hiện ra với những hàng sâm banh, lu, hũ được xếp san sát dưới bóng tre. Mùi đất sét ẩm ướt, ngai ngái trộn lẫn với mùi khói củi từ những lò nung đang đỏ lửa tạo nên một bầu không khí đặc quánh. Bác thợ cả, một người đàn ông có đôi bàn tay to bản, sần sùi như vỏ cây cổ thụ, đón cả nhóm bằng một cái nhìn khắt khe.
"Làm gốm Thanh Hà không dùng máy. Một người đạp bàn xoay, một người nặn. Hai đứa phải hiểu ý nhau như vợ với chồng thì cái bình mới tròn được," bác thợ cả chỉ vào chiếc bàn xoay gỗ cũ kỹ.
Thử thách đầu tiên: Phối hợp bàn xoay.
Hùng "Cơ Bắp" được phân công làm "động cơ". Gã ngồi bệt dưới đất, dùng chân đạp bàn xoay. Với sức mạnh của một vận động viên thể hình, Hùng đạp một cú khiến bàn xoay quay tít như lốc xoáy. Bảo "Công Tử" đang loay hoay đặt khối đất sét lên trên, chưa kịp định hình thì khối đất đã "bay" thẳng vào mặt Linh "Tiểu Thư" đang đứng gần đó quay vlog.
"Á! Hùng! Ông định ám sát tôi bằng đất sét hả?" Linh hét lên, nhìn thỏi son dưỡng vừa mới lấy ra giờ đã dính đầy bùn đất.
"Xin lỗi, xin lỗi! Tại cái bàn này nó... nhạy quá!" Hùng gãi đầu, cố gắng giảm tốc độ.
Lần thứ hai, Hùng đạp nhẹ hơn, nhưng Bảo lại chẳng biết cách "vuốt". Thay vì một chiếc bình hoa thanh thoát, dưới bàn tay lóng ngóng của Bảo, khối đất biến thành một hình thù kỳ dị mà Linh gọi là "con quái vật bùn". Bác thợ cả đứng bên cạnh lắc đầu ngán ngẩm: "Đất có linh hồn của nó. Đừng ép nó, hãy nương theo nó. Tay con phải mềm, nhưng lòng con phải tĩnh."
Trong khi hai chàng trai vật lộn với đất sét, Mỹ và Linh được giao nhiệm vụ "đập đất". Đây là công đoạn dùng những chiếc búa gỗ lớn đập liên tục vào khối đất sét thô để loại bỏ bọt khí và tạp chất.
"Bộp! Bộp! Bộp!"
Tiếng búa đập nhịp nhàng vang lên bên bờ sông. Linh "Tiểu Thư" cắn môi, dùng hết sức bình sinh nâng chiếc búa nặng nề. Mỗi nhát búa giáng xuống, bùn đất lại bắn lên đôi chân trần trắng trẻo của cô. Linh không còn hét lên vì sợ bẩn nữa. Cô nhìn sang Mỹ, thấy cô bạn mọt sách đang đập đất một cách đầy tập trung, đôi mắt sáng rực.
"Linh này," Mỹ nói giữa những nhịp búa, "cậu có thấy tiếng búa này giống nhịp tim không? Người làng nghề này đã đập đất như thế suốt năm trăm năm rồi. Mỗi nhát búa là một lần họ gửi gắm ước mơ giữ lửa nghề vào đất."
Linh lặng người. Cô nhìn xuống khối đất xám xịt dưới chân, bỗng thấy nó không còn đáng sợ nữa. Nó là nguồn sống, là văn hóa, là câu chuyện của hàng bao thế hệ. Cô bắt đầu đập theo nhịp của Mỹ, nhịp nhàng và mạnh mẽ hơn.
Đến chiều muộn, sau hàng chục lần thất bại, Bảo cuối cùng cũng nặn được một chiếc bát nhỏ. Nó không tròn trịa, hơi méo một chút ở vành, nhưng đó là sản phẩm đầu tiên cậu làm ra bằng chính đôi tay mình mà không dùng đến lý thuyết sách vở.
"Nhìn này bác cả! Nó... nó đứng vững rồi!" Bảo reo lên như một đứa trẻ vừa nhận được quà.
Bác thợ cả tiến lại, dùng ngón tay thô ráp vuốt nhẹ lên vành bát, khẽ mỉm cười: "Tạm được. Đất đã chịu nghe lời con rồi đó. Nhưng muốn đem nung thì còn phải chờ nó khô, rồi mới tráng men được. Đêm nay tụi con ở lại xưởng, trông lò nung với bác."
Đêm bên sông Thu Bồn thật tĩnh lặng. Lửa trong lò nung hắt ra những ánh sáng đỏ rực, soi rõ bốn gương mặt lem nhem bùn đất nhưng tràn đầy vẻ mãn nguyện. Họ ngồi quanh đống lửa, ăn những củ khoai lang nướng thơm phức vùi trong tro nóng.
"Này," Hùng "Cơ Bắp" đột ngột lên tiếng, giọng trầm xuống, "hồi trước tao tưởng làm gốm là cứ bỏ đất vô máy là xong. Giờ tao mới biết, để có một cái bát ăn cơm, người ta phải đập đất đến sưng cả tay, xoay bàn đến chóng cả mặt."
Bảo nhìn chiếc bát méo mó của mình đang đặt cạnh lò, khẽ đáp: "Giá trị của nó không nằm ở sự tròn trịa, mà nằm ở tiếng búa ban chiều và mồ hôi của tụi mình đổ xuống dòng sông này."
Linh khẽ lấy túi lưới mà dì Năm tặng ra, đặt chiếc bát nhỏ vào đó một cách nâng niu. Cô nhận ra rằng, vẻ đẹp haute couture mà cô theo đuổi trước đây có vẻ hào nhoáng, nhưng cái vẻ đẹp thô mộc của gốm Thanh Hà này mới thực sự chạm đến trái tim cô.
Ngày mai, họ sẽ mang những sản phẩm này đi tiêu thụ ở phố cổ để đổi lấy vé xe vào phía Nam miền Trung. Nhưng trước khi rời đi, họ phải đối mặt với thử thách "tráng men" – công đoạn đòi hỏi sự chuẩn xác đến từng milimet, nơi mà một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến công sức cả ngày tan thành mây khói.