Khi những chuyến tàu trong tâm tưởng của lũ trẻ chúng tôi đã đi xa đến tận những chân trời không có thật, thì có một thứ neo giữ chúng tôi lại với mặt đất, dịu dàng và bền bỉ như sợi rễ cái của cây đại thụ. Đó không phải là một bài học đạo đức khô khan, cũng không phải là những lời dặn dò to tát, mà là cái mùi hương dìu dịu của những đóa hoa bưởi trắng muốt sau nhà mỗi độ cuối xuân, và đôi bàn tay gầy guộc, chằng chịt những vết chai sần của mẹ.
Khu vườn sau nhà tôi là một thế giới hoàn toàn khác với bãi đất trống ngoài đình làng hay những cánh đồng lộng gió. Nếu ngoài kia là nơi của những trận chiến bùn và những lần rượt đuổi, thì sau nhà lại là thánh đường của sự tĩnh lặng. Ở đó, mẹ tôi đã trồng những gốc bưởi từ khi tôi còn chưa biết bò. Thân bưởi không cao lớn như cây đa, cũng không dẻo dai như cây tre, nó cứ xù xì, lặng lẽ vươn những cành lá sum suê ra để che chở cho những luống rau thơm, rau cải phía dưới.
“Cu Mận, vào đây mẹ gội đầu cho. Tóc tai gì mà toàn mùi bùn với mùi khói đồng, con gái con lứa nhà ai người ta thèm chơi với mày.”
Mẹ tôi vừa nói vừa cười, tay bưng một chậu nước ấm khói bay nghi ngát. Tôi lẩm bẩm trong miệng rằng cái Tí nó vẫn chơi với con đấy thôi, nhưng rồi cũng ngoan ngoãn ngồi xuống chiếc ghế gỗ thấp tênh bên hiên nhà.
Mùi nước gội đầu của mẹ là một thứ hỗn hợp kỳ diệu mà không có loại xà phòng thơm nào ở phố thị có thể sánh được. Nó có mùi hắc nồng của bồ kết nướng cháy, mùi thơm sực nồng của vỏ bưởi phơi khô, vị thanh mát của lá sả và một chút ngai ngái của cỏ mần trầu.
Mẹ vò nhẹ tóc tôi. Đôi bàn tay mẹ thô ráp, những vết chai ở lòng bàn tay cọ vào da đầu tôi cảm giác hơi nhám nhưng lại ấm áp đến lạ lùng.
“Mẹ ơi, sao tay mẹ không mềm như tay cô giáo hả mẹ?” Tôi hỏi, mắt nhắm tịt vì sợ nước chảy vào.
Cánh tay mẹ dừng lại một nhịp, rồi mẹ tiếp tục xối những gáo nước thơm lừng lên đầu tôi.
“Tay cô giáo cầm phấn, tay mẹ cầm cuốc cầm liềm con ạ. Đất nó ăn vào da thịt, nắng nó nhuộm vào móng tay, nên nó mới cứng cỏi thế này. Nhưng chính đôi bàn tay cứng cỏi này mới gánh nổi những mùa màng, mới nuôi con lớn bằng đầu bằng tai được chứ.”
Tôi im lặng, cảm nhận từng ngón tay mẹ len lỏi qua chân tóc. Hóa ra, sự hy sinh không phải là một khái niệm trừu tượng trong sách giáo khoa, nó nằm ngay trong những vết nứt nẻ trên đầu ngón tay mẹ, trong những lần mẹ lầm lũi ra đồng khi sương còn chưa tan để kịp buổi cày.
Dưới làn nước thơm, tôi thấy mình như một cây non đang được tưới tắm. Những mệt mỏi sau một ngày dài nghịch ngợm, những nỗi buồn vớ vẩn về con diều đứt dây hay những câu chuyện ma của bà bỗng chốc tan biến sạch sành sanh. Chỉ còn lại hương bưởi quấn quýt và hơi ấm từ lòng bàn tay của mẹ.
“Này Cu Mận, mày có thấy mẹ mày giống cái cây bưởi kia không?”
Thằng Tèo bỗng từ đâu xuất hiện, nó đứng tựa lưng vào gốc bưởi, tay cầm một đóa hoa bưởi rụng. Nó nhìn mẹ tôi gội đầu cho tôi bằng một ánh mắt mà tôi đoán là nó đang ghen tị, vì mẹ nó thường hay quát mắng nó nhiều hơn là âu yếm.
Mẹ tôi cười bảo: “Cái thằng này, lại định triết lý gì đấy? Vào đây bác gội cho một gáo nước thơm để cái đầu mày nó bớt ‘già đời’ đi.”
Thằng Tèo xua tay, lui lại một bước: “Cháu nói thật mà. Cây bưởi nó chả bao giờ khoe khoang hoa nó đẹp, nhưng hương nó thì đi xa cả dặm ai cũng biết. Nó cứ lặng lẽ ra hoa, lặng lẽ kết quả, rồi cuối cùng toàn bộ thân xác nó, từ vỏ đến lá, đều mang ra để phục vụ con người. Mẹ bác cũng thế, cứ lặng lẽ lo cho thằng Mận, chẳng bao giờ thấy bác kể công.”
Mẹ tôi ngẩn người ra một lúc, rồi khẽ lắc đầu: “Cha bố anh, chữ nghĩa đâu ra mà lắm thế. Làm mẹ thì ai chả thế, cây bưởi thì phải ra quả bưởi, chứ có ai bắt nó làm cây đa bao giờ.”
Cái Tí cũng vừa sang tới, nó không tham gia vào cuộc đối thoại sâu sắc của thằng Tèo mà chỉ mải mê nhặt những cánh hoa bưởi trắng muốt rơi trên mặt đất, xếp thành một hình trái tim nhỏ xíu.
“Hương bưởi thơm quá bọn mày ạ. Ước gì tao có thể gói cái mùi này vào trong túi áo, để lúc nào buồn lại đem ra ngửi.”
Câu nói ngây ngô của cái Tí làm tôi nảy ra một ý định. Tôi nhìn sang mẹ, thấy mẹ vừa lau tóc cho tôi vừa nhìn ra xa xăm phía cánh đồng. Gương mặt mẹ khắc khổ nhưng thanh thản. Tôi bỗng nhận ra, mẹ chính là "chiếc lá" lớn nhất đời tôi. Không phải lá chuối che mưa, không phải lá sen làm khiên, mà mẹ là chiếc lá xanh bền bỉ, che chắn cho tôi trước cái nắng gắt của nghèo khó và những cơn gió lạnh của sự trưởng thành.
“Mẹ ơi, sau này con lớn, con đi tàu hỏa vào phố, con sẽ mua cho mẹ thật nhiều kem dưỡng da để tay mẹ mềm lại nhé!”
Mẹ tôi cười khà khà, nụ cười làm những nếp nhăn nơi khóe mắt xô lại một cách đẹp đẽ:
“Cha bố anh, lo mà học cho giỏi đi. Tay mẹ thế này quen rồi, mềm lại có khi mẹ lại chẳng cầm được cuốc nữa. Chỉ cần con lớn lên làm người tử tế, biết thương yêu mảnh đất này, biết nhớ về mùi hương bưởi sau nhà, thế là đôi bàn tay mẹ mát lắm rồi.”
Chiều hôm đó, ba đứa chúng tôi ngồi dưới gốc bưởi, giữa không gian ngập tràn mùi hương thanh khiết. Thằng Tèo lại bắt đầu bài diễn thuyết của nó về "sự hy sinh thầm lặng của thực vật", còn cái Tí thì mải mê tết vòng hoa. Tôi thì chỉ ngồi im, hít hà cái mùi tóc thơm nồng vị quê hương.
Tôi nhận ra một điều mà sau này khi đã đi qua rất nhiều thành phố rực rỡ tôi mới hiểu thấu: Người lớn ở làng tôi yêu thương con cái không phải bằng những lời nói ngọt ngào hay những cái ôm nồng thắm. Họ yêu bằng hành động. Mẹ yêu tôi bằng gáo nước bồ kết, bố yêu tôi bằng việc thức trắng đêm canh nước cho ruộng lúa nhà mình, bà yêu tôi bằng những chiếc bánh đa mật mỗi phiên chợ về. Tình yêu của họ giản dị và thô ráp như đất, nhưng cũng vững chãi và bao dung như đất.
Bỗng nhiên, gió thổi mạnh, những cánh hoa bưởi rụng trắng cả vai áo mẹ. Mẹ đứng dậy, vác chiếc thúng lên vai chuẩn bị ra đồng lần nữa. Bóng mẹ nhỏ bé, đơn độc giữa khu vườn nhưng lại toát lên một sức mạnh phi thường.
“Này, bọn mày có thấy tay mẹ tụi mình giống như rễ cây không?” Thằng Tèo hỏi, mắt nhìn theo dáng mẹ tôi khuất dần sau rặng cúc tần.
“Lại bắt đầu rồi...” Cái Tí thở dài.
“Không, tao nói thật đấy. Rễ cây thì xấu xí, xù xì, lại nằm sâu dưới đất chẳng ai thấy. Nhưng nếu không có cái rễ ấy, cây có đứng vững được không? Có ra hoa thơm quả ngọt được không? Bàn tay mẹ chính là cái rễ ấy, nó bám chặt vào mảnh đất này để giữ cho chúng mình được bay cao như con diều.”
Tôi nhìn xuống bàn tay mình, những ngón tay nhỏ nhắn chưa có vết chai nào. Tôi bỗng thấy sợ hãi một ngày nào đó mình cũng phải rời xa hơi ấm của đôi bàn tay mẹ, rời xa hương bưởi sau nhà để bước vào một thế giới toàn mùi khói bụi và hóa chất. Ở đó, chắc chắn sẽ chẳng có ai nấu cho tôi một chậu nước gội đầu thơm lừng bằng cả trái tim như thế.
Tối hôm đó, tôi nằm gối đầu lên đùi mẹ ngoài hiên. Trăng lên cao, soi bóng những cành bưởi xuống sân thành những hình thù kỳ ảo. Mẹ vừa quạt cho tôi bằng chiếc quạt nan rách mép, vừa lầm rầm đọc những câu ca dao cổ.
“Gió mùa thu mẹ ru con ngủ...”
Giọng mẹ không hay như ca sĩ trên đài, nó hơi khàn và mộc mạc, nhưng nó mang theo cái nhịp điệu của sự bình yên. Tôi nhắm mắt lại, trong giấc mơ, tôi thấy mình lạc vào một rừng bưởi khổng lồ. Ở đó, mỗi bông hoa là một bàn tay của mẹ, đang vỗ về và che chở cho tôi. Tôi không còn sợ con tàu hỏa, không sợ bóng ma dưới gốc đa, cũng không sợ những ngày đứt dây diều nữa. Vì tôi biết, dù đi đến tận cùng thế giới, chỉ cần quay đầu lại, tôi vẫn thấy hương bưởi này dẫn lối cho tôi về nhà.
Người lớn thường nói "con cái là của nợ". Nhưng tôi thấy mẹ coi cái "của nợ" ấy như một báu vật. Mẹ dành cả tuổi xuân để nhuộm đen đôi bàn tay mình, chỉ để giữ cho tâm hồn tôi được trắng trong như cánh hoa bưởi. Sự đánh đổi ấy lớn lao đến mức mà cả đời này, dù tôi có mua bao nhiêu lọ kem dưỡng da cũng chẳng bao giờ bù đắp nổi.
Thời gian trôi đi, những gốc bưởi sau nhà cũng già nua theo năm tháng. Mẹ tôi giờ đây lưng đã còng hơn, đôi bàn tay đã run rẩy nhiều hơn. Nhưng mỗi lần tôi trở về từ thành phố, mẹ vẫn luôn chuẩn bị sẵn một chậu nước gồ kết nướng thơm lừng.
“Vào đây, mẹ gội đầu cho. Phố xá gì mà tóc toàn mùi xăng xe, hôi rình.”
Và khi đôi bàn tay chai sần ấy chạm vào da đầu, tôi lại thấy mình trở thành đứa trẻ tám tuổi năm nào, thấy mọi bão giông ngoài kia dừng lại sau cánh cổng hàng rào dâm bụt. Hương bưởi lại bay về, đánh thức những ký ức ngủ quên, nhắc nhở tôi rằng giữa cuộc đời đầy rẫy những lọc lừa và toan tính, vẫn có một "chiếc lá" xanh mướt, lặng lẽ che chắn cuộc đời tôi bằng tất cả sự bao dung của người mẹ.
Lá vẫn che trên đầu, đất vẫn thở dưới chân, và bàn tay mẹ vẫn là điểm tựa vững chắc nhất. Tuổi thơ tôi không chỉ có những trò chơi, mà còn có sự hy sinh thầm lặng của những đóa hoa bưởi rụng sau vườn.
Cảm ơn mẹ vì đôi bàn tay không mềm mại, cảm ơn mẹ vì đã chọn làm rễ cây để con được làm hoa. Sau này, khi mái tóc mẹ cũng trắng như màu hoa bưởi, con sẽ là người dắt tay mẹ đi qua những mùa thu của cuộc đời, như cái cách mẹ đã từng dìu dắt con dưới bóng mát của khu vườn xưa.