2,332 từ
Nếu phải chọn ra một người thông thái nhất trong cái xóm nhỏ ven sông này, tôi sẽ không ngần ngại chỉ tay về phía ông nội. Không phải vì ông biết làm những phép toán nhân chia hàng nghìn như thầy giáo ở trường, cũng không phải vì ông biết cách sửa những chiếc đài radio lạch cạch như bác thợ rèn, mà vì ông nội là người duy nhất có thể trò chuyện với đất.
Ông thường bảo tôi rằng, đất không phải là một thứ vô tri vô giác để người ta dẫm chân lên hay đào xới tùy tiện. Đất có hơi thở, có nhịp đập và có cả một linh hồn sâu thẳm mà chỉ những ai chịu khó im lặng mới có thể nghe thấy.
"Tí này, con có thấy đất hôm nay đang đổ mồ hôi không?"
Ông nội hỏi tôi vào một buổi sáng sớm, khi sương mù còn giăng bảng lảng trên những ngọn tre như những dải lụa trắng ai đó bỏ quên. Ông đang ngồi xổm bên mép vườn, tay vân vê một nhúm đất nâu thẫm, tơi xốp.
Tôi ngồi xuống cạnh ông, cũng bắt chước cầm một nắm đất lên ngửi. Nó có mùi nồng nồng của rễ cây, mùi ngai ngái của lá mục và một chút vị thanh khiết của sương sớm.
"Đất mà cũng biết nóng hả ông? Con chỉ thấy nó mát lạnh thôi."
Tôi thắc mắc, tay chọc chọc vào những kẽ nứt li ti trên mặt đất.
"Cái mát lạnh con thấy là lớp áo bên ngoài. Còn bên trong, đất đang làm việc cật lực để nuôi mấy gốc lúa, gốc ngô. Nó đang gồng mình lên để đẩy nhựa sống từ dưới sâu lên tận ngọn cây đấy. Mồ hôi của đất chính là những giọt sương này đây."
Ông nội vừa nói vừa chỉ vào những giọt nước long lanh đang đậu trên kẽ lá. Tôi nhìn trân trân vào nắm đất trên tay, bỗng nhiên thấy mình đang cầm một thứ gì đó vô cùng trọng đại. Hóa ra, mảnh đất khô cằn dưới chân tôi lại là một "nhà máy" bận rộn đến thế.
Ở mảnh đất này, con người sống hiền lành và nhẫn nại y như đất vậy. Những người đàn ông da sạm nắng, những người đàn bà lưng còng vì gánh gồng, họ đều có một sợi dây liên kết vô hình với lòng đất mẹ. Mỗi khi đi làm đồng, họ không bao giờ đi giày dép. Họ để đôi chân trần tiếp xúc trực tiếp với bùn đất, như thể đang thực hiện một nghi thức giao tiếp thiêng liêng.
"Tại sao mọi người không đi dép cho sạch hả ông? Mẹ con bảo đi đất dễ bị giun chui vào chân lắm." Tôi hỏi, nhớ lại những lần bị mẹ quát vì tội chạy chân không ra vườn.
Ông nội cười, đôi mắt nhắm nghiền lại như đang thưởng thức một bản nhạc mà chỉ mình ông nghe thấy.
"Đi dép là con đang ngăn cách mình với tổ tiên đấy Tí ạ. Đất là nơi bắt đầu và cũng là nơi kết thúc. Khi con chạm chân vào đất, đất sẽ truyền cho con sức mạnh của nó. Con sẽ biết khi nào đất cần nước, khi nào đất thấy mệt vì phải gánh quá nhiều lúa. Người biết lắng nghe đất sẽ không bao giờ sợ bị đói."
Lý thuyết về linh hồn của đất của ông nội làm tôi thấy thế giới này trở nên sống động hơn hẳn. Tôi bắt đầu tưởng tượng ra dưới mỗi tấc đất là một mạng lưới những dây thần kinh li ti đang truyền tin cho nhau. Con giun đất là những người đưa thư, con dế mèn là những nhạc công phục vụ cho bữa tiệc của rễ cây, và những hòn sỏi là những hòn đá tảng vững chãi bảo vệ cho vương quốc ngầm.
Chiều hôm đó, tôi rủ Cái Mơ và thằng Hùng "Sứt" ra sau vườn để thực hành bài học của ông nội.
"Tụi mày im lặng đi! Đừng có hét lên thế, đất đang ngủ trưa đấy!" Tôi nghiêm giọng ra lệnh khi thằng Hùng định bày trò đuổi bắt.
"Đất mà cũng ngủ trưa hả? Tao chỉ thấy đất đang... cứng ngắc vì nắng thôi." Thằng Hùng bĩu môi, nhưng cũng tò mò ngồi xuống.
"Mày không biết gì hết. Ông nội tao bảo đất có linh hồn. Bây giờ tụi mình phải áp tai xuống đất để nghe xem nó đang nói gì."
Thế là ba đứa chúng tôi nằm rạp xuống nền đất dưới bóng cây khế già. Cảm giác cái mát rượi của đất thấm vào má, vào tai thật dễ chịu. Ban đầu tôi chỉ nghe thấy tiếng gió xào xạc trên tán lá và tiếng con gà mái đang cục tác ngoài chuồng. Nhưng sau một hồi tập trung cao độ, tôi nghe thấy những tiếng "lụp bụp" rất nhỏ, rồi tiếng gì đó rầm rì như tiếng nước chảy dưới sâu.
"Tao nghe thấy rồi! Có tiếng gì như tiếng người đang ngáy dưới này ấy!" Cái Mơ thầm thì, mắt nó mở to đầy vẻ kinh ngạc.
"Chắc là tiếng con dế đang đào hang đấy." Thằng Hùng phán đoán, dù nó cũng đang dỏng tai lên hết cỡ.
"Không đâu, đó là tiếng đất đang... thở. Ông nội bảo đất thở chậm lắm, mỗi nhịp thở phải mất cả tiếng đồng hồ." Tôi giải thích một cách vô cùng tự tin, dù thực ra tiếng "ngáy" đó có lẽ chỉ là tiếng gió lùa vào hang chuột.
Trong khoảnh khắc ấy, ba đứa chúng tôi bỗng thấy mình nhỏ bé lạ thường trước sự mênh mông và bí ẩn của mặt đất. Chúng tôi không còn dám dẫm đạp mạnh bạo nữa. Mỗi bước đi bỗng trở nên rón rén, nhẹ nhàng hơn, như sợ làm đau một sinh linh đang hiện hữu.
Người lớn ở quê tôi có một đức tính rất lạ: Họ cực kỳ tiết kiệm với lời nói, nhưng lại rất hào phóng với đất. Họ chăm chút cho từng tấc ruộng như chăm chút cho chính con cái mình. Khi một người già nằm xuống, người dân xóm tôi không nói là họ đã chết, mà nói là họ "về với đất". Câu nói đó chứa đựng một sự thanh thản lạ lùng, không có vẻ gì là tang tóc hay đau thương. Về với đất nghĩa là trở về với khởi nguồn, trở về với cái linh hồn đã bao bọc họ suốt cả cuộc đời.
"Ông ơi, tại sao đất lại tốt với con người thế ạ? Chúng con dẫm lên đất, đào bới đất, mà đất vẫn cho chúng con lúa, cho chúng con ngô?"
Tôi hỏi ông nội khi hai ông cháu đang ngồi hóng gió trên bờ đê vào buổi hoàng hôn. Phía xa, cánh đồng lúa xanh mướt đang chuyển mình dưới nắng chiều đỏ tía, trông giống như một tấm thảm linh hồn khổng lồ đang rập rờn theo nhịp thở của đất.
Ông nội tháo chiếc khăn vắt vai, lau đi những vệt bùn còn bám trên mu bàn tay già nua.
"Vì đất là người mẹ vĩ đại nhất, Tí ạ. Người mẹ thì không bao giờ giận con cái mình. Đất nhận hết mọi rác rưởi, mọi đắng cay vào lòng, rồi lọc qua một lớp lọc kỳ diệu để trả lại cho chúng ta những bông hoa, những hạt gạo trắng ngần. Đất dạy cho chúng ta sự nhẫn nại và lòng bao dung. Con nhìn xem, những hạt lúa kia có bao giờ vội vàng mà chín không? Chúng phải chờ đất mẹ nuôi nấng đủ ngày đủ tháng mới dám vàng rực lên."
Tôi nhìn theo hướng chỉ của ông. Quả thật, giữa mênh mông trời đất, con người và cây cỏ đều đang dựa vào cái "linh hồn" thầm lặng ấy mà lớn lên. Tôi bỗng thấy thương những người bạn ở thành phố (dù tôi chưa từng gặp họ, chỉ nghe kể qua đài radio). Họ sống trong những ngôi nhà bằng bê tông cứng ngắc, chân không bao giờ được chạm vào bùn đất, liệu họ có biết được bí mật về tiếng thở của mẹ đất không? Họ có bao giờ được đất truyền cho sự bình yên vào những lúc mệt mỏi không?
"Nếu sau này con đi xa, đất có quên con không ông?" Tôi hỏi, trong lòng bỗng dưng lo sợ về một tương lai mịt mờ.
Ông nội đặt bàn tay thô ráp lên vai tôi, hơi ấm từ tay ông truyền sang làm tôi thấy vững chãi hơn.
"Đất không bao giờ quên ai cả. Dù con có đi tận chân trời góc biển, thì hơi ấm của mảnh đất này vẫn sẽ nằm trong dòng máu của con. Mỗi hạt gạo con ăn ở xứ người cũng đều mang hình bóng của đất quê nhà. Chỉ có con người là hay quên đất, chứ đất thì luôn đứng đó, chờ đợi những đứa con quay về để được ôm ấp lần nữa."
Tối hôm đó, tôi nằm trong màn, lắng nghe tiếng dế mèn gáy râm ran ngoài vườn. Tôi nghĩ về vương quốc dưới gầm giường của mình, giờ đây tôi nhận ra cái gầm giường ấy cũng nằm trên đất. Mọi thứ đều bắt đầu từ đất và thuộc về đất.
Tôi thò tay xuống gầm giường, chạm nhẹ vào nền đất nện đã cứng lại qua thời gian. Tôi thầm thì: "Chào mẹ đất. Cảm ơn mẹ đã cho con lính nhựa của con có chỗ đứng, cho con có chỗ ngủ, và cho bố mẹ con có lúa để ăn. Mẹ ngủ ngon nhé!"
Bỗng nhiên, tôi cảm thấy một luồng điện nhẹ nhàng chạy từ ngón tay vào tim. Có lẽ là do tôi tưởng tượng, hoặc cũng có thể là đất đang đáp lại lời chào của tôi. Tôi mỉm cười, nhắm mắt lại, và lần đầu tiên trong đời, tôi không còn sợ bóng tối hay những loài ma quỷ trong truyện kể nữa. Vì tôi biết, dưới chân tôi là một linh hồn vĩ đại và bao dung đang canh giữ cho giấc ngủ của tôi.
Những năm tháng cuối thế kỷ 20 ấy, khi sự hiện đại bắt đầu len lỏi vào từng ngõ ngách, khi những con đường bê tông dần thay thế đường đất, ông nội tôi vẫn giữ thói quen đi chân trần ra đồng. Ông bảo: "Bê tông làm đất nghẹt thở con ạ".
Lúc đó tôi chưa hiểu hết ý nghĩa của câu nói ấy, nhưng bây giờ nhìn lại, tôi thấy ông đúng. Chúng ta đang ngày càng xây dựng những bức tường cao hơn để ngăn cách mình với thiên nhiên, nhưng chính những bức tường ấy lại làm tâm hồn chúng ta trở nên khô cằn.
Linh hồn của đất, đối với một đứa trẻ tám tuổi như tôi, là một bài học về sự biết ơn. Biết ơn hạt cơm trên bát, biết ơn bông hoa dại ven đường, và biết ơn cả những vết bùn lấm lem trên quần áo. Vì tất cả đều là quà tặng của một người mẹ lặng lẽ, không bao giờ đòi hỏi sự đền đáp.
Khi mùa gặt sắp đến, cánh đồng bắt đầu chuyển sang màu vàng nhạt. Đó là lúc đất mẹ đã hoàn thành nhiệm vụ nuôi dưỡng và bắt đầu chuẩn bị cho một chu kỳ mới. Những con người trên mảnh đất quê tôi lại tất bật chuẩn bị liềm, hái, thúng, mủng. Họ nói chuyện về mùa màng với một sự háo hức nhưng cũng đầy kính trọng.
"Năm nay đất thương, lúa đều hạt lắm bà nó ạ."
Tiếng bố tôi nói với mẹ ngoài sân vang vào trong nhà. Tôi ngồi trong xưởng rèn của bác hàng xóm, nhìn những tia lửa bắn ra từ khối sắt nóng hổi, bỗng thấy mỗi tia lửa ấy cũng như mang trong mình sức mạnh của đất đã qua lửa đỏ.
Lý thuyết của ông nội đã biến tôi thành một đứa trẻ "lắm chuyện" với đất. Tôi hay lẩm bẩm một mình ngoài vườn, hay đứng nhìn những kiến thợ xây tổ trong lòng đất với một sự ngưỡng mộ sâu sắc. Tôi biết rằng mình sẽ không bao giờ cô đơn, chừng nào tôi còn đứng trên mặt đất này.
Bầu trời của tôi, vì thế, không chỉ rộng mở ở phía trên đầu với mây trắng nắng vàng, mà còn sâu thẳm ở dưới đôi bàn chân. Màu lúa xanh, màu lúa vàng đều là những sắc màu mà đất mẹ đã kỳ công nhuộm nên bằng mồ hôi và linh hồn của mình.
Tôi chạy ra phía cánh đồng, giang rộng vòng tay, cảm nhận hơi thở của đất đang bốc lên nồng nàn. Tôi muốn hét lên cho cả thế giới biết rằng: "Đất có linh hồn! Và linh hồn ấy đẹp lắm!". Nhưng rồi tôi lại thôi. Có những bí mật chỉ nên giữ cho riêng mình, và chỉ nên chia sẻ với những ai thực sự biết cách cúi xuống để lắng nghe.
Ông nội tôi vẫn ngồi đó, dưới gốc cây khế, đôi mắt xa xăm nhìn về phía chân trời. Ông như một pho tượng gỗ đã được đất mẹ mài giũa qua bao năm tháng, bình thản và bao dung. Tôi biết, mai này dù tôi có lớn khôn, dù có đi đâu về đâu, thì hình ảnh ông nội và lý thuyết về linh hồn của đất sẽ mãi là điểm tựa vững chắc nhất để tôi không bao giờ bị lạc lối giữa cuộc đời đầy những bê tông và sắt thép này.
Hạt lúa xanh rồi sẽ chín vàng, con người trẻ rồi sẽ già đi, nhưng linh hồn của đất thì trường tồn vĩnh cửu. Và trong linh hồn ấy, có một phần tuổi thơ tôi đang được cất giữ cẩn thận như một báu vật vô giá.