Sau những ngày thằng Tí Sún nằm bẹp trên chõng tre, làng tôi bước vào cao điểm của mùa gặt. Cái nắng như rang không còn chỉ là cái cớ để chúng tôi đi tắm mưa hay hái trộm xoài nữa, mà nó đã trở thành nỗi lo hiển hiện trên gương mặt sạm đen của những người nông dân. Cả làng rục rịch từ lúc gà chưa kịp gáy sáng. Tiếng đòn gánh kĩu kịt, tiếng gọi nhau í ới và tiếng đá mài chạm vào lưỡi liềm xoèn xoẹt tạo nên một không khí khẩn trương đến lạ lùng.
"Hôm nay hai đứa không được đi chơi rông nữa," nội tôi bảo khi đang thắt lại chiếc khăn mỏ quạ cho bà. "Nam theo bà ra đồng mót lúa, còn thằng Tí khỏe rồi thì ở nhà trông nhà, hoặc ra giúp mẹ nó đưa nước uống cho thợ gặt."
Tôi cầm chiếc thúng nhỏ, lững thững đi theo bà ra cánh đồng phía Đông. Con Mận cũng được mẹ cho đi theo. Những đứa trẻ vốn chỉ quen với việc chạy nhảy trên gốc rạ khô khốc giờ đây mới thực sự bước vào "cuộc chiến" của người lớn.
Cánh đồng lúa chín vàng rực dưới nắng, trông xa như một biển vàng nhấp nhô theo từng cơn gió Lào. Nhưng khi bước chân xuống ruộng, cảm giác không hề lãng mạn như trong những bài thơ tôi vẫn đọc ở lớp. Những sợi rơm rạ đâm vào chân ngứa ngáy, bùn dưới ruộng sau khi rút nước trở nên đặc quánh, dính chặt lấy đôi dép nhựa.
"Mót lúa phải tinh mắt nghe con," bà tôi vừa khom lưng cắt những bông lúa còn sót lại vừa bảo. "Từng hạt lúa này là từng giọt mồ hôi, là hạt ngọc của trời đấy. Đừng để phí hoài."
Tôi bắt đầu cúi xuống, tìm kiếm những bông lúa bị sót lại sau nhịp liềm của thợ gặt. Chỉ mới chưa đầy một tiếng đồng hồ, cái lưng của tôi đã mỏi nhừ, mồ hôi chảy ròng ròng từ trán xuống cằm, rồi nhỏ xuống nền đất nứt nẻ. Tôi đưa tay quệt ngang mặt, bùn đất quyện với mồ hôi làm mắt tôi cay xè. Lúc này, tôi mới chợt nhìn sang mẹ mình – người đang thoăn thoắt tay liềm ở phía xa.
Dưới cái nắng gắt như thiêu như đốt, lưng áo của mẹ đã ướt sũng, bạc phếch đi vì muối mồ hôi đọng lại thành từng mảng trắng. Mẹ không ngẩng đầu lên lấy một lần, nhịp tay vẫn đều đặn, mạnh mẽ như một cỗ máy. Tôi đứng lặng người nhìn bóng mẹ đổ dài trên ruộng lúa. Hóa ra, bát cơm trắng dẻo thơm tôi ăn mỗi ngày, những đồng tiền lẻ mẹ cho mua kẹo kéo ở chợ phiên, tất cả đều được đổi lấy bằng những lần cúi lưng đau điếng này.
"Nam ơi! Uống nước không?" – Tiếng thằng Tí Sún vang lên từ bờ đê.
Nó bưng một ấm nước chè xanh to đùng, bên cạnh là con Mận đang cầm những chiếc bát sành. Chúng tôi tụ tập dưới bóng một cây sanh lẻ loi giữa đồng. Nước chè xanh của mẹ Tí nấu có vị chát đặc trưng, nhưng khi đi qua cổ họng đang cháy khô, nó mang lại một cảm giác tỉnh táo lạ thường.
"Mệt quá các cậu ạ," con Mận vừa quạt lấy quạt để bằng chiếc nón lá vừa than. "Tớ cứ tưởng đi mót lúa là vui, ai dè đau lưng quá trời."
Thằng Tí Sún nhìn ra phía mẹ nó đang gánh những bó lúa nặng trĩu trên vai, đôi chân trần bấm sâu vào lòng đất để giữ thăng bằng. Nó trầm ngâm, vẻ tinh nghịch hằng ngày biến mất: "Tớ thề, từ nay tớ sẽ không bỏ thừa cơm nữa. Nhìn mẹ tớ gánh lúa kìa, vai mẹ sưng đỏ cả lên rồi."
Tôi cũng nhìn theo hướng mắt của Tí. Hình ảnh những người phụ nữ miền quê tảo tần, vai gánh cả giang sơn, chân lấm tay bùn nhưng miệng vẫn nhe cười khi thấy lúa đầy bồ, bỗng trở nên thật vĩ đại trong mắt tôi. Tôi nhớ lại những lần mình chê cơm khô, chê canh nhạt, hay những lần vòi vĩnh mua đồ chơi mà không biết rằng để có những thứ đó, mẹ và nội đã phải đánh đổi bằng bao nhiêu lít mồ hôi dưới cái nắng cháy da này.
Chiều muộn, khi ông mặt trời đã mỏi mệt lặn dần sau rặng tre, chúng tôi mới bắt đầu trở về. Cái thúng của tôi và Mận tuy không đầy lúa, nhưng trái tim chúng tôi thì đầy ắp những suy nghĩ mới.
"Bà ơi, để con gánh giúp bà một tay," tôi chạy lại, cố sức đỡ lấy một đầu đòn gánh của bà dù vai tôi gầy guộc chẳng có chút cơ bắp nào.
Bà nội cười, nụ cười hiền hậu làm những nếp nhăn trên mặt dãn ra: "Cái thằng, hôm nay biết thương bà rồi cơ đấy. Đúng là đi một ngày đàng, học một sàng khôn."
Tối hôm đó, mâm cơm gia đình vẫn chỉ có bát canh rau muống luộc dầm sấu và vài con cá khô kho mặn, nhưng tôi ăn thấy ngon lạ thường. Tôi nhai kĩ từng hạt cơm, cảm nhận cái vị ngọt thanh và hương thơm của lúa mới. Mùi khói bếp chiều nay hình như cũng thơm hơn, ấm áp hơn.
Bài học từ cánh đồng ngày hôm ấy đã dạy tôi rằng: trên đời này không có gì là tự nhiên mà có. Đằng sau mỗi thành quả đều là những hy sinh thầm lặng. Mồ hôi của mẹ, của nội không chỉ có vị mặn của muối, mà nó còn có vị chát của sự vất vả, vị ngọt của tình yêu thương và vị nồng của lòng kiên nhẫn.
Chúng tôi, những đứa trẻ của "Bộ ba siêu quậy", sau một ngày lăn lộn giữa đồng lúa, hình như đã lớn thêm một chút. Không phải lớn về chiều cao, mà là lớn trong tâm hồn – cái sự trưởng thành bắt đầu từ lòng biết ơn dành cho những mảnh đời tảo tần đang nuôi nấng mình khôn lớn.