Nếu mùa gặt là khúc ca của lao động thì Tết Trung thu đối với lũ trẻ xóm Đông chúng tôi chính là một vương quốc của những giấc mơ ánh sáng. Ở cái làng quê nghèo ngày ấy, không có những chiếc đèn lồng nhựa chạy pin phát nhạc xập xình, cũng chẳng có những con phố rực rỡ đèn hoa lộng lẫy. Trung thu trong tâm thức chúng tôi bắt đầu từ những chiếc lon sữa bò cũ kỹ và những hạt bưởi được phơi khô từ đầu tháng.
Trước rằm cả tuần, thằng Đen đã trở thành "kỹ sư trưởng" của nhóm. Nó lùng sục khắp các đống rác hoặc xin những nhà khá giả trong xóm mấy cái lon sữa bò rỗng. Công đoạn chế tạo đèn lon sữa là cả một sự tỉ mỉ. Chúng tôi dùng một chiếc đinh choòng và búa, đục những cái lỗ li ti quanh thân lon theo hình bông hoa hoặc hình ngôi sao. Khi thắp nến bên trong, ánh sáng sẽ xuyên qua những cái lỗ đó, hắt lên mặt đất những đốm sáng lung linh như những chòm sao nhỏ.
"Phải đục cho khéo, không là méo cả lon đấy!" – Thằng Đen vừa làm vừa nhắc nhở tôi và cái Tí.
Tôi thì đảm nhiệm việc xâu hạt bưởi. Những hạt bưởi sau khi ăn xong được bóc lớp vỏ lụa, lộ ra phần nhân trắng, rồi dùng dây thép xâu thành từng chuỗi dài. Chúng tôi phơi những chuỗi hạt ấy trên hàng rào dâm bụt dưới nắng hanh. Khi khô lại, nhân hạt bưởi chứa nhiều tinh dầu, lúc đốt lên sẽ phát ra tiếng nổ lách tách nhỏ và tỏa ra một mùi hương thanh khiết, thơm nồng vị sương gió đồng quê.
Và rồi, đêm rằm cũng đến. Bầu trời đêm ấy cao và trong vắt, mặt trăng tròn vành vạnh như một cái mâm bạc khổng lồ treo lơ lửng trên ngọn tre. Cả làng chìm trong thứ ánh sáng huyền ảo, nửa thực nửa hư.
"Cuội ơi! Ra đình làng phá cỗ thôi!" – Tiếng cái Tí gọi lanh lảnh ngoài cổng.
Tôi hối hả thắp một mẩu nến ngắn ngủn vào trong chiếc đèn lon sữa của mình. Thằng Đen đi đầu với "chiếc xe đèn" hoành tráng – hai cái lon sữa bò được nối với nhau bằng một thanh tre và một trục quay gỗ, khi đẩy đi trên đường, nó phát ra tiếng kêu lạch cạch và ánh sáng xoay vòng rực rỡ. Đám trẻ con từ khắp các ngõ nhỏ bắt đầu ùa ra, tay cầm đèn ông sao bằng giấy bóng kính đỏ thắm, đèn lon, hay chỉ đơn giản là một chuỗi hạt bưởi cháy sáng rực trên tay.
Chúng tôi rước đèn dọc theo con đường đất đỏ, vừa đi vừa hát vang bài "Tết Trung thu rước đèn đi chơi". Khói từ những chuỗi hạt bưởi quyện với mùi sáp nến, tạo nên một thứ mùi đặc trưng mà sau này, dù có đi qua bao mùa lễ hội xa hoa, tôi cũng không bao giờ tìm thấy lại được.
Tại sân đình, một mâm cỗ giản đơn đã được các bà, các mẹ chuẩn bị sẵn. Không có bánh nướng, bánh dẻo nhân bào ngư hay vi cá, mâm cỗ quê chỉ có những quả hồng đỏ mọng, những trái bưởi da xanh múi mọng nước, và vài đĩa bánh nướng tự làm nhân mỡ lợn với hạt sen. Nhưng với chúng tôi, đó là cả một gia tài.
"Nào, các con phá cỗ thôi!" – Tiếng ông giáo già vang lên giữa sân đình.
Chúng tôi ùa vào, mỗi đứa cầm một miếng bánh, một quả hồng, rồi ngồi bệt xuống sân gạch còn vương hơi ấm của nắng ngày. Ánh trăng đổ xuống, soi rõ những khuôn mặt lấm lem nhưng nụ cười thì rạng rỡ hơn bất cứ thứ ánh sáng nào. Tôi bẻ đôi miếng bánh nướng, đưa cho cái Tí một nửa.
"Bánh ngon không Tí?" – Tôi hỏi. "Ngon lắm! Nhưng tớ thích nhất là cái đèn lon của Cuội, nhìn ánh sáng nó cứ nhảy nhót trên mặt đất ấy." – Cái Tí cười, đôi mắt nó phản chiếu cả một bầu trời sao.
Giữa đêm hội, tôi chợt nhìn lên cung trăng, nơi có bóng cây đa và chú Cuội đang ngồi bó gối. Tôi thầm nghĩ, không biết chú Cuội trên kia có cô đơn không khi nhìn xuống trần gian thấy chúng tôi đang vui đùa thế này. Rồi tôi lại nhìn sang thằng Đen, thằng Sâu và cái Tí, thầm cảm ơn vì mình đã có những người bạn cùng lớn lên dưới mái làng, cùng chia nhau những hạt bưởi khô và những giấc mơ nhỏ bé.
Đêm trung thu năm ấy kết thúc khi trăng đã lên đến đỉnh đầu. Chúng tôi lững thững đi về, chiếc đèn lon sữa đã tắt lịm từ lâu, chỉ còn mùi khói bưởi vẫn vương vít trên áo. Tuổi thơ của tôi đã được thắp sáng bởi những đốm sáng nhỏ nhoi ấy – những đốm sáng được làm từ những vật dụng bỏ đi nhưng chứa đựng tình bạn chân thành và sự sáng tạo vô biên.
Dưới bóng trăng vàng, tôi biết rằng dù sau này có lớn lên, có đi đến đâu, thì ánh sáng từ chiếc đèn lon sữa bò và mùi hạt bưởi cháy đêm ấy vẫn sẽ luôn là ngọn hải đăng dẫn lối tôi trở về với những miền ký ức trong trẻo nhất.