Nam tỉnh dậy khi ánh nắng sớm mai bắt đầu lách qua khe cửa gỗ, rọi thành những vệt bụi li ti nhảy múa trên nền gạch hoa sứt sẹo. Tiếng gà gáy vang động cả xóm không làm anh khó chịu như tiếng chuông báo thức trên điện thoại, trái lại, nó mang đến một cảm giác tràn đầy nhựa sống. Dưới bếp, tiếng củi nổ lách tách và mùi xôi nếp thơm lừng của mẹ đã kéo anh ra khỏi chăn.
Bữa sáng thật đơn giản với đĩa xôi nếp nương và muối vừng, nhưng Nam ăn một cách ngon lành. Cha anh, ông cụ với đôi mắt đã mờ đục vì đục thủy tinh thể nhưng đôi tay vẫn gân guốc, vừa nhấp ngụm chè xanh vừa hỏi: "Thế định ở lại mấy ngày rồi lại lên phố?"
Nam ngập ngừng: "Con cũng chưa biết cha ạ. Công việc trên kia con bàn giao rồi. Con muốn ở lại xem người ta giải quyết chuyện cây đa thế nào."
Ông cụ thở dài, đặt bát chè xuống chõng tre: "Khó đấy con ạ. Thằng Thắng – cái thằng ngày xưa hay sang nhà mình mượn sách ấy, giờ nó làm thầu xây dựng. Chính nó là người đang vận động dân làng ký giấy để chặt cây, mở đường cho xe tải chở vật liệu vào xóm trong."
Cái tên "Thắng sún" khiến Nam sững lại. Thắng là đứa bạn thân nhất của anh, đứa từng cùng anh thề thốt dưới gốc đa rằng sau này lớn lên sẽ xây cho làng một thư viện thật to. Vậy mà giờ đây, chính Thắng lại là người muốn phá bỏ "linh hồn" của làng?
Nam dắt chiếc xe đạp cũ của cha ra khỏi cổng, hướng về phía phía sân đình. Anh cần gặp Thắng.
Trên đường đi, anh gặp lại Lan. Cô không còn là cô bé hay khóc nhè với hai bím tóc đuôi nheo ngày nào. Lan bây giờ là cô giáo tiểu học của làng, dáng người mảnh mai trong bộ áo dài hoa nhã nhặn. Khi nhìn thấy Nam, cô đứng sững lại bên vệ đường, đôi mắt tròn xoe đầy kinh ngạc.
"Nam? Có phải Nam 'còm' đó không?"
Nam nở nụ cười, một nụ cười thật sự thoải mái đầu tiên sau nhiều năm: "Chào Lan. Mới mấy năm mà không nhận ra bạn cũ à?"
Hai người đứng lại bên bờ mương, nơi nước vẫn chảy róc rách vào những chân ruộng đang chờ gặt. Lan kể cho Nam nghe về làng mình, về những thay đổi mà anh chỉ mới nhìn thấy ở bề nổi. Cô bảo, làng bây giờ giàu hơn thật, nhưng người ta bắt đầu tính toán với nhau từng phân đất, từng cái bóng mát.
"Thắng nó không xấu đâu Nam," Lan trầm giọng khi nghe Nam nhắc đến chuyện cây đa, "Chỉ là nó thực tế quá. Nó bảo đường không rộng thì xe tải không vào được, vật liệu xây dựng đắt đỏ, làng mình cứ nghèo mãi sao? Nhưng nó không hiểu, có những thứ một khi mất đi, tiền tỷ cũng không mua lại được."
Nam và Lan đi cùng nhau ra phía gốc đa. Ở đó, một nhóm người đang tụ tập. Giữa đám đông, một người đàn ông to béo, cổ đeo sợi dây chuyền vàng to bản, tay cầm bản đồ quy hoạch đang nói dõng dạc. Đó là Thắng.
"Các bác cứ nghe em, chặt cái cây này đi, đường rộng thênh thang, đất cát quanh đây lên giá vù vù. Chứ cái gốc cây khô héo này thì làm được gì nữa?"
Nam bước tới, giọng anh vang lên dứt khoát: "Nó vẫn còn sống, Thắng ạ!"
Cả đám đông quay lại. Thắng nheo mắt nhìn người đàn ông ăn mặc lịch sự nhưng lại đi chiếc xe đạp cũ mèm. Sau vài giây ngỡ ngàng, Thắng cười lớn, bước lại vỗ vai Nam mạnh đến mức anh hơi lảo đảo.
"Ôi giời, giám đốc Nam! Về bao giờ mà không báo anh em một tiếng? Sao, về đây định đầu tư bất động sản à?"
Nam nhìn thẳng vào mắt bạn mình, không thấy chút gì của sự tinh nghịch ngày xưa, chỉ thấy sự sắc sảo của một gã thương nhân. "Tôi về để nhìn lại những thứ mà ông định phá bỏ đấy. Cây đa này vẫn còn những mầm xanh, Thắng ạ. Ông nhìn xem, tổ chim kia vẫn còn đó, nhựa cây vẫn đang chảy. Tại sao không tìm cách lái con đường đi một chút mà phải chặt nó?"
Thắng cười nhạt, chỉ tay vào bản đồ: "Lái đi đâu? Lái vào nhà dân à? Hay lái xuống ruộng lúa? Nam ơi, ông ở phố lâu quá nên tâm hồn treo ngược cành cây rồi. Đây là chuyện làm ăn, là chuyện bộ mặt của làng. Ông giàu rồi ông nói gì chẳng hay."
Cuộc gặp gỡ không diễn ra như Nam tưởng tượng. Không có sự hồ hởi của những người bạn thân, chỉ có sự đối đầu của hai thế giới quan khác biệt. Thắng quay lưng tiếp tục chỉ trỏ vào gốc cây, còn Nam đứng đó, cảm nhận một nỗi buồn mênh mang.
Gió chiều lại thổi, mang theo tiếng xào xạc của những tán lá đa còn sót lại. Nam chợt nhớ đến một buổi chiều năm mười hai tuổi, Thắng đã từng cứu một chú chim non rơi từ tổ trên cây đa này xuống và khóc nức nở khi thấy nó gãy cánh. Người bạn giàu lòng nhân ái ngày ấy giờ đã bị bụi trần đô thị che lấp, hay chính sự nghèo khó của làng quê đã biến Thắng thành một con người khác?
Lan chạm nhẹ vào tay Nam: "Đừng buồn. Chiều nay có buổi họp làng ở sân đình. Anh hãy đến đó, tiếng nói của một người thành đạt như anh có lẽ sẽ có trọng lượng hơn."
Nam gật đầu, nhưng lòng anh trĩu nặng. Anh nhìn xuống đôi chân mình, vẫn còn dính những vệt bùn từ cánh đồng hồi sáng. Anh tự hỏi, liệu mình có đủ sức để bảo vệ chút ký ức cuối cùng này, hay chính anh cũng sẽ bị cuốn trôi bởi cái gọi là "sự tiến bộ" của làng quê?
Đêm đó, Nam ngồi ngoài hiên, nhìn ánh trăng lên cao. Anh quyết định sẽ viết một cái gì đó, một đề án hay một lời kêu gọi. Anh không thể để gốc đa – chứng nhân của bao nhiêu mùa gặt, bao nhiêu đêm trăng và cả tuổi thơ của anh – biến mất một cách tức tưởi như vậy.