Sáng sớm hôm sau, làng quê vốn thanh bình bị xé toạc bởi tiếng gầm rú của động cơ. Thắng "sún" không nói suông. Hai chiếc xe tải chở theo toán thợ cưa và những cuộn dây thừng cỡ lớn đã đỗ chình ình ngay dưới chân cây đa già. Dân làng bắt đầu kéo ra, người tò mò, người xót xa, nhưng phần lớn đều giữ thái độ im lặng cam chịu trước "sự tiến bộ" mà Thắng hứa hẹn.
Nam bước ra tới nơi khi một gã thợ đang vác chiếc cưa máy sáng loáng tiến về phía thân cây cháy sém.
"Dừng lại đã!" Nam hô lớn, bước chân anh dứt khoát chắn ngang giữa gã thợ và gốc đa.
Thắng bước ra từ cabin xe, khuôn mặt lộ rõ vẻ mệt mỏi sau một đêm mất ngủ, giọng gã gắt gỏng: "Nam, đừng có làm khó anh em. Giấy phép huyện cấp rồi, xã cũng ký rồi. Ông định làm anh hùng rơm đến bao giờ?"
"Tôi không làm anh hùng," Nam bình tĩnh đáp, tay anh chỉ về phía con đường đất dẫn vào sâu trong làng, "Tôi chỉ muốn hỏi ông, ông có biết tại sao cây đa này lại mọc ở đây, và tại sao sét đánh cháy sém một nửa mà nó vẫn không đổ không?"
Thắng cười nhạt: "Thì vì nó già quá rồi chứ sao! Khoa học cả thôi, cây cao thì hút sét."
Đúng lúc đó, một tiếng gậy tre gõ nhịp xuống mặt đường nhựa mới: Cộc... cộc... cộc...
Đám đông tự động dạt ra. Cụ Tiên, người già nhất làng, năm nay đã bước sang tuổi chín mươi lăm, đang được cháu chắt dìu tới. Cụ Tiên vốn sống ẩn dật trong ngôi nhà vườn tít cuối bãi, quanh năm chỉ bầu bạn với mấy gốc cây cảnh, chẳng mấy khi xuất hiện ở nơi ồn ào.
Cụ dừng lại trước mặt Thắng, đôi mắt mờ đục nhưng cái nhìn vẫn sắc lẹm như nhìn thấu tâm can người đối diện.
"Thắng à, con muốn chặt cái cây này để lấy đường cho xe chạy à?"
Thắng hơi chùn lại, giọng cung kính hơn hẳn: "Dạ thưa cụ, con tính thế cho làng mình sớm lên phố, cho dân mình bớt khổ."
Cụ Tiên không đáp, cụ chậm rãi tiến lại gần gốc đa, đặt bàn tay khô héo như da mồi lên một cái bộng cây lớn nằm sát mặt đất – cái bộng cây mà tối qua Nam và Thắng vừa nhắc đến.
"Các con chỉ nhìn thấy một cái cây già. Nhưng các con không biết, dưới gốc cây này là cả một dòng mạch của làng. Năm bốn mươi lăm, khi nạn đói tràn qua, chính hốc cây này là nơi cha ông ta giấu gạo cứu đói cho những người lữ hành lỡ bước. Và năm sáu mươi tám, khi bom Mỹ dội xuống cổng làng, có ba người thanh niên xung phong đã hy sinh ngay dưới tán cây này để bảo vệ đoàn xe vận tải..."
Cụ Tiên run run lấy trong túi áo ra một miếng kim loại rỉ sét, hình thù như một mảnh bom, nhưng trên đó có khắc những ký tự rất nhỏ.
"Đây là tín hiệu mà người ta để lại. Dưới gốc đa này, không chỉ là rễ cây, mà còn là một phần xương máu của những người đã ngã xuống. Họ nằm lại đây để cây đa này được xanh, để các con có ngày hôm nay mà bàn chuyện mở đường. Thắng, con muốn dùng lưỡi cưa sắt đá kia chạm vào nơi này sao?"
Cả không gian rơi vào một sự im lặng đáng sợ. Chỉ có tiếng gió rít qua những cành cây khô khốc. Thắng sững sờ nhìn mảnh kim loại trên tay cụ Tiên. Gã thợ cầm cưa máy cũng lùi lại một bước, vô thức tắt động cơ.
Nam bước lại gần, giọng anh trầm xuống nhưng đầy sức nặng: "Thắng, tôi đã tìm hiểu kỹ quy hoạch đêm qua. Nếu chúng ta không chặt cây mà chỉ cần dịch chuyển tim đường về phía dải đất trống bên trái – vốn là đất công bỏ hoang – thì vẫn đủ chỗ cho hai làn xe. Chi phí có thể tăng thêm một chút vì phải gia cố nền đất, nhưng chúng ta sẽ giữ được cả linh hồn làng và sự tri ân với người đi trước."
Thắng nhìn Nam, rồi nhìn cụ Tiên, cuối cùng gã nhìn vào đám trẻ con đang đứng lấp ló sau lưng Lan. Những đôi mắt trong veo ấy đang chờ đợi một quyết định.
Cơn gió buổi sớm thổi qua, làm những lá đa xanh còn lại xào xạc. Một cánh chim sẻ từ trong tổ bay ra, lượn vòng trên đầu đám đông trước khi đậu xuống một cành cây bị cháy sém, cất tiếng hót líu lo.
Thắng thở dài một hơi thật dài, gã quăng chiếc mũ bảo hộ xuống đất, quay sang phía đội thợ: "Tất cả thu quân! Nghỉ làm hôm nay."
Dân làng ồ lên, có người reo hò, có người thở phào nhẹ nhõm. Thắng tiến lại gần Nam, gầm gừ nhưng trong mắt đã bớt đi vẻ thù hằn: "Ông thắng rồi, cái đồ gàn dở. Nhưng chi phí tăng thêm, ông phải cùng tôi lo liệu đấy. Giám đốc thành phố không được trốn đâu nhé!"
Nam mỉm cười, một nụ cười rạng rỡ như ánh nắng vừa xuyên qua màn sương: "Chốt thế đi. Tôi sẽ kêu gọi thêm các anh em xa quê. Gốc đa này, chúng ta sẽ cùng nhau 'chữa bệnh' cho nó."
Cụ Tiên khẽ mỉm cười, cái cười móm mém nhưng mãn nguyện. Lan đứng bên cạnh, ánh mắt cô nhìn Nam lấp lánh một niềm tin mới.
Nhưng Nam biết, đây mới chỉ là bắt đầu. Giữ được cây đa đã khó, giữ được hơi ấm của miền quê trong trái tim mỗi người giữa cơn lốc thời đại còn khó hơn gấp bội.