Mùi của đất và gió

Khi những cơn mưa sụt sùi của mùa nước nổi vừa rút đi, nhường chỗ cho bầu trời cao rộng và trong vắt của mùa thu, làng quê tôi như được khoác lên mình một tấm áo mới, dệt bằng ánh nắng vàng hanh và hương cốm mới nồng nàn. Gió lúc này không còn mang cái vị tanh nồng của bùn lụt mà trở nên khô ráo, thoảng hương hoa cau rụng trắng thềm nhà. Đó là dấu hiệu báo cho lũ trẻ chúng tôi biết rằng, một ngày hội lộng lẫy nhất trong năm đang đến gần: Đêm hội trăng rằm.

Ở cái thuở mà ánh điện vẫn còn là một thứ xa xỉ chỉ thắp sáng vài tiếng đồng hồ mỗi tối, mặt trăng chính là vị vua quyền uy nhất của bầu trời đêm. Và trong đêm trung thu, vị vua ấy sẽ ban phát thứ ánh sáng kỳ ảo nhất, biến những rặng tre già, những đống rơm khô thành những hình thù kỳ thú trong trí tưởng tượng non nớt của chúng tôi.

"Tí ơi! Năm nay mày có đèn gì chưa? Tao vừa làm xong cái đèn lon sữa bò, nến thắp vào sáng trưng luôn!"

Cu Tèo chạy sang, tay cầm một chiếc lon sữa được đục lỗ chi chít, buộc vào một đầu thanh tre. Nó hớn hở quay tròn cái lon, tạo thành những vệt sáng lốm đốm dưới bóng mát của cây khế.

"Đèn lon của mày thì thường thôi. Năm nay ông nội tao bảo sẽ làm cho tao một chiếc đèn kéo quân. Cái loại đèn mà có người chạy bên trong ấy!"

Tôi hếch mũi tự hào. Ở làng này, ông nội tôi nổi tiếng là người khéo tay nhất. Đôi bàn tay gầy guộc, chằng chịt những đường gân xanh của ông có thể biến những thanh tre già thành những chiếc lồng chim tinh xảo, biến những khúc gỗ mục thành những con vật sống động. Nhưng chiếc đèn kéo quân là một thứ gì đó ở đẳng cấp hoàn toàn khác, một báu vật mà chỉ những đứa trẻ "giàu có" về mặt tinh thần mới dám mơ ước.

Những ngày trước rằm, hiên nhà ông nội trở thành một xưởng chế tác thu nhỏ. Mùi tre nứa bị nướng trên lửa để uốn cong quyện với mùi giấy bóng kiếng thơm nức và mùi nhựa cây dính dáp. Tôi ngồi chầu chừ bên cạnh ông, chăm chú nhìn ông chẻ từng nan tre nhỏ xíu, chuốt mượt như tơ.

"Ông ơi, tại sao cái đèn này nó lại tự quay được ạ? Có phải bên trong có con ma nào đẩy không?"

Ông nội cười, đôi mắt nhăn nheo ẩn sau cặp kính lão dày cộm ánh lên sự hóm hỉnh. Ông cầm một mảnh giấy bản mỏng dính, dán vào cái trục chính của đèn:

"Không có ma đâu con ạ. Đó là nhờ cái nóng của ngọn nến. Hơi nóng bay lên làm chuyển động những cánh quạt, và thế là những hình người, hình ngựa sẽ thi nhau chạy vòng quanh. Người xưa gọi đó là 'đạo làm người', dù có xoay vần thế nào thì cũng phải giữ vững cái trục ở giữa."

Tôi chẳng hiểu gì về "đạo làm người" của ông, tôi chỉ thấy mê mẩn khi nhìn ông cắt giấy màu thành hình những người lính cầm gươm, những cô tiên múa lụa, và cả một con chó nhỏ giống hệt con Vàng đang nằm phủ phục dưới chân ông. Mỗi hình cắt đều được ông nắn nót tỉ mỉ, dán vào những nan tre mỏng manh quanh trục.

Khi chiếc đèn hoàn thành, nó trông giống như một tòa lâu đài thu nhỏ. Những lớp giấy bóng màu đỏ, xanh lục bao bọc lấy khung tre, được trang trí bằng những đường viền vàng lấp lánh.

"Tối nay, khi trăng lên đỉnh đầu, ông sẽ thắp nến cho con."

Ngày rằm tháng Tám, không khí trong làng náo nhiệt đến lạ thường. Từ sớm, các bà các mẹ đã tất tả chuẩn bị mâm cỗ trông trăng. Những nải chuối tiêu chín bói, những quả bưởi căng mọng được khéo léo gọt vỏ thành hình bông hoa trắng muốt, và không thể thiếu những chiếc bánh nướng, bánh dẻo ngọt lịm mang hương vị nồng nàn của mứt bí và mỡ lợn.

Cánh đồng đêm nay yên tĩnh lạ thường, như thể đang nín thở chờ đợi giây phút mặt trăng ló dạng. Gió thu nhè nhẹ thổi, mang theo mùi nồng đậm của rạ khô vừa được phơi nắng chiều.

"Kìa! Trăng lên rồi!"

Tiếng con bé Mơ vang lên từ phía hàng rào. Mơ hôm nay diện chiếc áo mới nhất, tóc tết hai bên gọn gàng. Chúng tôi tụ tập lại ở sân nhà tôi, nơi ông nội đang trịnh trọng thắp một ngọn nến to đặt vào giữa chiếc đèn kéo quân.

Một làn khói mỏng từ ngọn nến bốc lên, hơi nóng bắt đầu làm nhiệm vụ của nó. Chiếc quạt giấy trên đỉnh đèn khẽ rùng mình, rồi từ từ xoay động. Những hình ảnh bên trong bắt đầu hiện ra rực rỡ dưới lớp giấy bóng kiếng mờ ảo. Những người lính cầm giáo, những con ngựa phi nước đại, những cậu bé chăn trâu... tất cả nối đuôi nhau chạy vòng quanh như một cuộc diễu hành bất tận của ánh sáng và bóng tối.

"Đẹp quá ông ơi! Nhìn kìa Tèo, Mơ! Có cả con chó nhỏ đang chạy theo kìa!"

Chúng tôi đứng vây quanh chiếc đèn, đôi mắt mở to thán phục. Ánh sáng từ chiếc đèn hắt lên những khuôn mặt thơ ngây, biến chúng tôi thành những nhân vật trong thế giới huyền ảo của ông nội. Chiếc đèn kéo quân không chỉ là một món đồ chơi, nó là một nhà hát thu nhỏ, nơi tái hiện lại những câu chuyện cổ tích, những ước mơ và cả linh hồn của mảnh đất này.

Lúc này, từ phía đầu ngõ, tiếng trống ếch bắt đầu vang lên "tùng rinh rinh, tùng tùng rinh rinh". Đoàn múa lân của các thanh niên trong làng đang tiến lại gần. Con lân được làm từ nan tre và vải đỏ, đôi mắt to tướng chớp chớp dưới ánh đuốc bập bùng.

"Đi thôi tụi mày! Đi rước đèn thôi!"

Tôi cẩn thận cầm cán tre treo chiếc đèn kéo quân, Cu Tèo cầm đèn lon sữa bò, con bé Mơ cầm chiếc đèn ông sao lấp lánh kim tuyến. Chúng tôi nhập vào đoàn người đang rồng rắn đi khắp các con đường đất của làng. Tiếng cười nói, tiếng hát rước đèn vang động cả không gian, lấn át cả tiếng dế gáy đêm.

Làng quê lúc này không còn là vẻ nghèo nàn, xơ xác thường ngày. Dưới ánh trăng tròn vành vạnh và hàng trăm ngọn nến lung linh, mọi con đường đều trở thành con đường của thần tiên. Những rặng tre như cúi xuống để chia vui, những ao sen tỏa hương thơm ngát hòa vào không khí lễ hội.

"Tí ơi, mày có thấy mặt trăng hôm nay to hơn mọi khi không?" – Mơ vừa đi vừa ngước nhìn bầu trời.

"Vì đêm nay là đêm của mặt trăng mà. Ông nội tao bảo bà Hằng đang ngồi trên kia nhìn xuống tụi mình đấy."

Tèo hếch mũi:

"Tao chẳng thấy bà Hằng đâu, tao chỉ thấy một cái bánh nướng khổng lồ thôi. Nhìn mặt trăng vàng ươm thế kia, chắc là nhân đậu xanh trứng muối đấy."

Chúng tôi cười vang trước sự ví von thực tế của Tèo. Trẻ con là thế, thế giới huyền thoại và thế giới của những cơn thèm ăn luôn đan xen vào nhau một cách ngọt ngào.

Khi đoàn rước đèn đi qua xưởng rèn, tôi thấy bác thợ rèn đang ngồi cùng vài người đàn ông trong làng. Họ uống trà, ăn bánh và nhìn lũ trẻ chúng tôi đi qua với ánh mắt trìu mến. Bác thợ rèn giơ chiếc bát sành lên như muốn cạn chén cùng chiếc đèn kéo quân của tôi. Trong khoảnh khắc ấy, tôi nhận ra rằng những ngày hội này không chỉ dành cho trẻ con. Nó là dịp để người lớn gác lại những lo toan, những nhọc nhằn của mùa màng để tìm về với chút niềm vui bình dị, để thấy mình cũng từng là những đứa trẻ cầm đèn đi dưới đêm trăng.

Đoàn rước dừng lại ở bãi đất trống dưới gốc đa già – nơi thường ngày diễn ra những trận "chiến đấu rơm rạ". Giờ đây, một mâm cỗ lớn đã được bày ra giữa sân. Cả làng quây quần bên nhau dưới ánh trăng bạc. Những câu chuyện về tổ tiên, về những mùa màng ngày xưa được các cụ già kể lại, giọng trầm bổng hòa vào tiếng gió xào xạc trên ngọn đa.

"Ông nội tao bảo, chiếc đèn kéo quân này tượng trưng cho sự luân hồi của vạn vật." – Tôi thì thầm với Tèo và Mơ khi ba đứa ngồi bệt xuống cỏ, ngắm nhìn chiếc đèn vẫn đang bền bỉ xoay tròn.

"Luân hồi là gì?" – Mơ hỏi.

"Là... là như mùa này qua mùa khác ấy. Hết mưa lũ lại đến trung thu, hết gặt hái lại đến cày cấy. Mọi thứ cứ quay vòng như những hình người trong đèn này vậy."

Tèo nhìn chăm chú vào những người lính giấy đang mải miết chạy:

"Thế thì mệt lắm nhỉ? Cứ chạy mãi mà chẳng đến đâu cả."

"Nhưng họ chạy trong ánh sáng mà Tèo. Cậu nhìn xem, dù có chạy bao nhiêu vòng thì họ vẫn rực rỡ và đẹp đẽ."

Mơ nói một câu khiến tôi và Tèo im lặng. Phải rồi, con người ở vùng đất này cũng vậy. Đời họ là một chuỗi những vòng quay vất vả: bán mặt cho đất, bán lưng cho trời. Nhưng trong những đêm rằm như thế này, họ lại tỏa sáng bằng sự lạc quan, bằng tình làng nghĩa xóm và bằng những nét văn hóa được giữ gìn qua bao đời. Chiếc đèn kéo quân của ông nội không chỉ kể chuyện cổ tích, nó đang kể câu chuyện về chính những con người đang ngồi đây.

Khuya dần, sương thu bắt đầu rơi nhẹ, làm hơi lạnh thấm qua lớp áo mỏng. Ngọn nến trong chiếc đèn kéo quân của tôi bắt đầu lụi dần. Những hình người chạy vòng quanh bắt đầu chậm lại, rồi dừng hẳn. Sự ảo diệu tạm thời khép lại, nhưng ánh trăng trên cao thì vẫn rạng ngời, phủ một lớp bạc tinh khôi lên vạn vật.

Chúng tôi trở về nhà khi cả làng đã dần chìm vào tĩnh lặng. Bố tôi bế tôi trên vai, tay kia cầm chiếc đèn đã tắt nến. Tôi tựa đầu vào vai bố, ngửi thấy mùi khói thuốc lá và mùi nắng ấm áp vẫn còn vương trên tóc ông.

"Ông nội làm đèn khéo quá bố nhỉ?"

"Ừ, ông muốn gửi gắm những ước mơ của ông vào đó cho con đấy. Sau này con lớn lên, đi xa, hãy nhớ về đêm trăng này và chiếc đèn kéo quân của ông nhé."

Lời dặn của bố tan vào gió đêm, mang theo một chút trầm buồn mà lúc đó tôi chưa thể thấu hiểu hết. Đêm hội trăng rằm rồi cũng qua đi, những chiếc đèn giấy sẽ bị cất vào góc tủ, nhưng ánh trăng và những giá trị nhân văn mà nó mang lại sẽ mãi là ngọn đèn soi sáng tâm hồn tôi.

Làng quê tôi những năm tháng ấy, dù đời sống còn nhiều thiếu thốn, nhưng những đêm hội trăng rằm luôn đủ đầy ánh sáng của tình thương. Mùi của đất và gió đêm nay không còn ngai ngái vị bùn, mà nó thơm tho mùi giấy mới, mùi nến cháy và mùi của những trái bưởi chín vàng.

Tôi nằm trên giường, qua cửa sổ vẫn thấy bóng trăng in trên nền đất sân nhà. Tôi nghĩ về những người lính giấy trong chiếc đèn kéo quân, giờ đây họ đang nghỉ ngơi để chờ mùa trăng năm sau lại tiếp tục cuộc hành trình rực rỡ của mình. Và tôi cũng sẽ ngủ một giấc thật ngon, để ngày mai lại tiếp tục làm một đứa trẻ của đất và gió, lớn lên giữa những vòng quay diệu kỳ của cuộc đời.

Mùi đất đêm thu bốc lên dìu dịu, như một lời vỗ về ấm áp. Tôi biết rằng, dù thế giới có thay đổi thế nào, thì đêm rằm làng quê và chiếc đèn kéo quân của ông nội sẽ mãi là một miền cổ tích sống động, nhắc nhở tôi về nguồn gốc và những vẻ đẹp tâm hồn không bao giờ phai nhạt.

Bản giao hưởng của những chú dế mèn đêm nay dường như cũng mang âm hưởng của tiếng trống ếch rước đèn. Mọi thứ hòa quyện vào nhau, tạo nên một ký ức trung thu tròn đầy và lấp lánh như chính vầng trăng trên cao kia.

Trong giấc mơ đêm đó, tôi thấy mình thu nhỏ lại, bước hẳn vào bên trong chiếc đèn kéo quân. Tôi cưỡi trên lưng con ngựa giấy, cùng đoàn người diễu hành đi khắp những cánh đồng, những rặng tre, và đi đến cả những nơi xa xôi mà bố tôi đang làm việc. Tất cả chúng tôi đều tỏa sáng, và làng quê tôi bỗng chốc biến thành một cung điện ánh sáng khổng lồ giữa đất trời bao la.

Sáng hôm sau, khi thức dậy, tôi thấy chiếc đèn kéo quân vẫn đứng lặng lẽ ở góc hiên. Tôi khẽ chạm tay vào khung tre mỏng manh, cảm nhận cái tâm huyết của ông nội vẫn còn hơi ấm nơi đó. Một mùa thu nữa đang trôi qua, và tôi thấy mình vừa lớn thêm một chút, không phải vì tuổi tác, mà vì đã biết trân trọng những phút giây rực rỡ giữa đời thường.