Mùi của đất và gió

Ở làng tôi, có một thực thể còn già hơn cả những cụ già sống thọ nhất, một chứng nhân lặng lẽ đã đứng đó từ thuở khai hoang lập ấp, đó là cây đa cổ thụ ở đầu làng. Cây đa không chỉ là một cái cây; nó là một cột mốc, một mái nhà, và là nơi chứa đựng những đức tin mơ hồ nhưng mãnh liệt của con người với đất đai. Với thân hình xù xì, hàng trăm cái rễ phụ rủ xuống như râu tóc của một vị tiên già, cây đa đứng sừng sững bên cạnh cái am nhỏ rêu phong, rễ của nó đan xen, luồn lách sâu vào lòng đất như muốn thâu tóm mọi bí mật của cội nguồn.

Mỗi khi đi ngang qua gốc đa, lũ trẻ chúng tôi thường bất giác đi chậm lại, vừa tò mò muốn khám phá những hốc cây tối om, vừa sợ hãi những lời đồn thổi về "bà bóng" hay những linh hồn trú ngụ trong tán lá rậm rạp.

"Này Tí, mày có nghe thấy tiếng gì không?" – Cu Tèo thì thầm, mắt nó đảo liên hồi lên những tầng lá cao ngất, nơi gió đang thổi qua tạo thành những âm thanh u u huyền bí.

"Tiếng gió thôi mà, Tèo. Hay là mày lại sợ?" – Tôi cố tỏ ra can đảm, dù trái tim cũng đang đập thình thịch.

"Không phải gió đâu. Bà nội tao bảo, rễ đa bò đến đâu là thần linh che chở đến đó. Nhưng nếu đứa nào nói bậy dưới gốc đa, rễ cây sẽ trồi lên quấn lấy chân đấy."

Chúng tôi ngồi bệt xuống một chiếc rễ lớn trồi lên khỏi mặt đất, to như bắp đùi người lớn và nhẵn thín vì dấu chân người qua lại. Lòng đất dưới gốc đa dường như không bao giờ ngủ. Có một thứ mùi đặc trưng tỏa ra từ đây: mùi lá mục ẩm ướt, mùi nhựa hăng nồng và cả mùi nhang trầm luôn thoang thoảng từ cái am nhỏ bên cạnh. Đó là mùi của thời gian bị nén lại trong không gian.

Ông nội tôi thường bảo, cây đa là "mắt" của làng. Từ trên ngọn cao kia, nó nhìn thấy hết thảy: những người con ra đi theo tiếng gọi của chiến tranh hay cơm áo, những đám rước dâu rộn ràng pháo nổ, và cả những đám tang lặng lẽ tiễn đưa một kiếp người về với đất. Cây đa đón nhận tất cả, hóa thạch chúng vào trong lớp vỏ xù xì đầy những vết lồi lõm.

"Bố ơi, tại sao rễ cây đa lại không chịu ở yên dưới đất mà cứ phải trồi lên thế này ạ?" – Tôi hỏi bố vào một chiều hai bố con ngồi nghỉ chân dưới bóng râm mát rượi của cây.

Bố nhấp một ngụm nước vối, ánh mắt nhìn ra cánh đồng xa tít tắp nơi những đàn cò trắng đang hạ cánh.

"Vì đất ở đây quá chật hẹp cho những giấc mơ lớn con ạ. Cây đa cũng như con người làng mình thôi, gốc rễ thì bám sâu vào quê cha đất tổ, nhưng tán lá và tâm hồn thì luôn vươn ra xa để đón gió, đón nắng. Những cái rễ phụ kia là cách để cây giữ mình đứng vững trước bão tố. Con người đi xa cũng thế, phải luôn có một sợi dây lòng kết nối với nơi mình sinh ra thì mới không bị quật ngã."

Tôi đưa tay sờ vào lớp vỏ cây thô ráp. Những bí mật của lòng đất dường như đang rung động dưới lòng bàn tay tôi. Người ta bảo, dưới gốc đa này ngày xưa từng là một hầm trú ẩn, là nơi cất giấu những thùng lương thực cứu đói cho cả làng trong những năm tháng lầm than. Đất không chỉ nuôi cây, đất còn che chở cho mạng sống của con người. Lòng đất ấy sâu thẳm và bao dung, chứa đựng cả những xương máu của tiền nhân hòa quyện vào mạch nước ngầm xanh mát.

"Bác thợ rèn ơi, bác có tin cây đa có thần không?" – Tôi chạy lại hỏi bác khi thấy bác đang thu dọn đồ nghề dưới gốc cây.

Bác thợ rèn ngừng tay, nhìn lên tán lá xanh rì che khuất cả một khoảng trời.

"Thần hay không là ở cái tâm mình con ạ. Bác thì chỉ thấy cây đa như một người bạn già. Những lúc mệt mỏi vì tiếng búa, tiếng lửa, bác ra đây ngồi, tựa lưng vào thân cây là thấy người nhẹ bẫng. Cây đa nó hút hết cái nóng nảy, cái bực dọc của mình vào lòng đất, rồi nó trả lại cho mình sự tĩnh lặng. Đó chính là phép màu của nó đấy."

Những chiều hè, gốc đa trở thành một "tòa soạn báo" không chính thức của làng. Các bà đi chợ về dừng chân đặt gánh hàng xuống, các ông già mang điếu cày ra ngồi rít thuốc lào. Những câu chuyện về việc nhà ai mới mua con bò, nhà ai có con thi đỗ đại học cứ thế được truyền đi dưới bóng đa. Cây đa lặng lẽ nghe hết, nó chẳng bao giờ phán xét, chỉ thỉnh thoảng thả rơi một chiếc lá vàng như một cái gật đầu xác nhận.

Với lũ trẻ, gốc đa còn là nơi khởi nguồn của những trò chơi đầy kịch tính. Chúng tôi chơi trốn tìm quanh những cái rễ phụ khổng lồ. Có những cái hốc cây đủ rộng để hai đứa trẻ chui lọt, bên trong thơm mùi gỗ mục và là nơi trú ngụ của những con dế mèn béo múp.

"Tèo! Mơ! Nhìn này, tao tìm thấy một mảnh gốm cổ dưới gốc đa!" – Tôi reo lên khi bới được một mảnh sành có hoa văn lạ mắt dưới lớp lá khô.

Mơ chạy lại, nó cầm mảnh gốm lên, đôi mắt tò mò:

"Có khi đây là mảnh vỡ từ chiếc bình của một vị công chúa ngày xưa đi qua làng mình đấy. Mẹ tao bảo làng mình lâu đời lắm rồi, dưới lòng đất này còn nhiều thứ quý giá hơn vàng cơ."

Chúng tôi ngồi túm tụm, bắt đầu thêu dệt nên những câu chuyện li kỳ về kho báu bị chôn giấu, về những trận đánh hào hùng của cha ông trên mảnh đất này. Cây đa bỗng chốc biến thành một pháo đài cổ kính, và chúng tôi là những nhà khảo cổ học tí hon đang cố gắng giải mã mật mã của thời gian.

Nhưng cũng có những chiều, cây đa mang một vẻ u buồn lạ lùng. Đó là khi gió mùa đông bắc tràn về, những cành khô gầy guộc run rẩy trong cái lạnh tái tê. Tiếng lá rụng xào xạc trên mặt đất nghe như tiếng chân người đi xa về muộn. Trong bóng chiều chập choạng, cây đa trông giống như một người khổng lồ đang suy tư về những biến thiên của cuộc đời.

Tôi chợt nhận ra rằng, cây đa chính là biểu tượng của sự bền bỉ. Dù nắng hạn nứt nẻ hay mùa nước nổi mênh mang, cây đa vẫn đứng đó. Nó không đòi hỏi sự chăm sóc, nó tự lấy nhựa sống từ sâu trong lòng đất, từ những mạch ngầm bí ẩn mà không ai thấy được. Lòng đất làng tôi tuy nghèo, tuy toàn cát bụi và đá sỏi, nhưng lại đủ sức nuôi dưỡng những sinh linh vĩ đại đến thế.

Một lần, tôi thấy bà nội mang một đĩa xôi và nén nhang ra thắp ở am nhỏ dưới gốc đa. Bà lầm rầm khấn vái, gương mặt hiền hậu thành kính dưới làn khói nhang mờ ảo.

"Bà ơi, bà đang nói gì với cây đa đấy ạ?"

Bà quay lại, mỉm cười, đôi mắt mờ đục chứa chan tình thương:

"Bà đang nhờ cây đa trông nom bố con ở phương xa đấy. Người đi xa như cánh chim, chỉ có thần cây, thần đất mới biết lối mà dẫn họ về đúng nhà. Cây đa này là linh hồn của làng, chừng nào nó còn đứng đây, người làng mình đi đâu cũng sẽ có ngày quay lại."

Lời bà nói thấm sâu vào tâm hồn tôi. Cây đa không chỉ là cây, nó là một sợi dây liên kết tâm linh, là một điểm tựa tinh thần cho những người dân quê chân chất. Mỗi khi gặp khó khăn, họ lại tìm đến gốc đa như tìm về một sự vỗ về của tổ tiên.

Mùi của đất dưới gốc đa hôm nay dường như đậm đặc hơn sau một cơn mưa rào. Nó mang theo vị của đất sét, vị của rễ cây mục và vị của những kỷ niệm. Tôi nằm dài trên bãi cỏ dưới tán đa, nhìn những tia nắng nhỏ xíu xuyên qua kẽ lá, nhảy múa trên cánh tay. Tôi cảm thấy mình thật nhỏ bé trước sự vĩ đại của thiên nhiên, nhưng cũng cảm thấy thật an toàn khi được bao bọc trong vòng tay của "người khổng lồ xanh" này.

Đêm về, cây đa trông như một khối đen thẫm khổng lồ in trên nền trời sao. Tiếng những con chim đêm gọi bạn từ trên ngọn cây vang vọng khắp cánh đồng. Làng quê chìm vào giấc ngủ, nhưng cây đa thì vẫn thức. Nó thức để canh giữ những giấc mơ của lũ trẻ, thức để lắng nghe tiếng thở dài của đất mẹ và tiếng thì thầm của gió đại ngàn.

Có những bí mật của lòng đất mà con người sẽ không bao giờ hiểu hết được, nhưng cây đa thì biết. Nó biết nơi nào có mạch nước ngọt, nơi nào có những ký ức bị lãng quên, và nơi nào tình yêu đang nảy mầm. Nó giữ tất cả trong những cái vòng rễ quanh co, để rồi hằng ngày tỏa ra một thứ không gian bình yên đến lạ lùng cho bất cứ ai tìm đến.

Khi tôi lớn lên, đi học ở những nơi xa xôi, hình ảnh cây đa cổ thụ vẫn luôn hiện về trong trí nhớ mỗi khi tôi cảm thấy lạc lõng. Tôi nhớ cái mùi ngai ngái dưới gốc cây, nhớ cảm giác nhám tay khi chạm vào lớp vỏ già, và nhớ cả tiếng chuông gió phát ra từ những chiếc lá đa khô va vào nhau. Cây đa đã trở thành một phần của máu thịt, một chiếc mỏ neo giữ tôi lại với bản sắc của một đứa con làng Gió.

Người làng tôi, dù có đi đâu về đâu, khi thấy bóng cây đa hiện ra phía chân trời là biết mình đã về đến nhà. Cây đa giống như một người cha già đứng đợi con ở cổng làng, dẫu nắng mưa gội sạch cả thời gian nhưng tình thương thì vẫn vẹn nguyên, xanh mướt.

Chiều nay, tôi lại ra ngồi dưới gốc đa. Gió từ cánh đồng thổi về, mang theo hương lúa chín và tiếng sáo diều vi vu. Tôi thấy Cu Tèo đang mải mê đào một cái hang dế dưới rễ cây, con bé Mơ thì đang tết những chiếc lá đa thành những chiếc vương miện xinh xắn. Chúng tôi vẫn là những đứa trẻ, và cây đa vẫn là người bạn lớn tuổi nhất, kiên nhẫn nhất của chúng tôi.

"Tí ơi, sau này mình già đi, liệu cây đa này có to bằng cái đình làng không nhỉ?" – Tèo hỏi, mặt nó lấm lem bùn đất.

"Chắc chắn rồi. Và lúc đó, con cháu tụi mình sẽ lại ngồi đây, kể chuyện về tụi mình ngày xưa dưới gốc đa này."

Chúng tôi cười vang, tiếng cười tan vào trong những tầng lá dày đặc. Cây đa khẽ rung rinh, như thể nó cũng đang cười cùng chúng tôi. Những bí mật của lòng đất cứ thế được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, qua những câu chuyện kể và qua chính sự tồn tại vĩnh hằng của loài cây cổ thụ này.

Làng quê tôi, với mùi của đất và gió, với cây đa và những câu chuyện huyền thoại, sẽ mãi là mảnh đất màu mỡ nhất để nuôi dưỡng những tâm hồn biết yêu thương và trân trọng nguồn cội.

Tôi nhắm mắt lại, hít thật sâu cái mùi nồng nàn của đất đá dưới chân. Tôi nghe thấy nhịp đập của lòng đất, đều đặn và mạnh mẽ, hòa cùng nhịp thở của cây đa già. Một cảm giác kết nối thiêng liêng bao trùm lấy tôi. Tôi biết rằng, dù thế giới ngoài kia có thay đổi, có ồn ào đến đâu, thì ở đây, dưới bóng đa này, sự bình yên vẫn sẽ mãi trường tồn.

Đất mẹ và thần cây sẽ luôn ở đó, giữ gìn những bí mật đẹp nhất của tuổi thơ chúng tôi, để mỗi khi quay về, chúng tôi lại tìm thấy chính mình trong mùi đất và tiếng gió của quê hương.