Mùi đất và hương lúa

Khi những tiếng ve cuối cùng của mùa hè lịm tắt giữa những tán xà cừ già nua, nhường chỗ cho tiếng gió heo may rì rào qua những ngọn tre vàng, làng tôi lại khoác lên mình một vẻ tĩnh lặng kỳ lạ. Cái nắng gay gắt như thiêu như đốt của tháng Bảy đã dịu đi, chỉ còn lại những vệt nắng vàng hanh hao đổ trên những đống rơm khô sau vụ gặt. Đây là thời điểm mà lũ trẻ chúng tôi không còn dành trọn thời gian trên triền đê hay ngụp lặn dưới dòng sông phù sa nữa. Một cảm giác bồn chồn, nửa háo hức nửa lo âu bắt đầu len lỏi vào từng giấc ngủ. Đó là mùa tựu trường.

Đối với tôi, mùa khai trường những năm ấy không bắt đầu bằng tiếng trống rộn rã hay những chùm bóng bay sặc sỡ trên phố thị. Nó bắt đầu từ hơi ấm của bàn tay mẹ khi mẹ lôi từ trong hòm gỗ ra bộ quần áo trắng tinh khôi đã được giặt giũ, ủi phẳng phiu bằng chiếc bàn là than nặng trịch. Mùi vải mới quyện với mùi nắng của sân gạch tạo nên một thứ hương vị trang trọng đến nghẹt thở.

"Thử vào xem nào Tí, xem năm nay có lớn thêm tí nào không hay vẫn chỉ bằng cái kẹo gừng?"

Mẹ cười, ánh mắt lấp lánh sự tự hào khi nhìn tôi đứng ngắm nghía mình trong chiếc gương soi đã ố vàng. Chiếc áo sơ mi trắng có phần hơi rộng so với bờ vai gầy guộc của tôi, nhưng mẹ bảo mặc thế cho thoải mái, "sang năm lớn là vừa". Ở làng tôi, quần áo mới luôn là một thứ xa xỉ phẩm, thường chỉ được sắm sửa vào dịp Tết hoặc ngày khai giảng, nên đứa nào cũng nâng niu như báu vật.

Con Mận hôm nay cũng không còn chạy chân trần sang nhà tôi như mọi khi. Nó đứng ngoài ngõ, diện chiếc váy hoa nhí cũ nhưng sạch sẽ, đôi tóc bím được thắt nơ đỏ chót. Nó cầm trên tay một chiếc cặp sách bạt màu xanh lá cây – báu vật mà bố nó mới mang từ chuyến đi làm xa về.

"Tí ơi, xong chưa? Đi xem trường mới thôi!"

Chúng tôi dắt tay nhau đi trên con đường mòn dẫn ra trung tâm xóm, nơi ngôi trường cấp một nằm lặng lẽ dưới bóng của những cây xà cừ cổ thụ. Con đường hôm nay dường như dài hơn mọi ngày. Những viên sỏi nhỏ lăn lóc dưới chân, tiếng xào xạc của lá khô rụng đầy lối đi tạo nên một thứ âm thanh xốn xang.

Làng quê vào buổi sớm mùa thu đẹp đến nao lòng. Sương mù vẫn còn bảng lảng trên mặt sông, bao phủ lấy những mái nhà tranh như một tấm voan mỏng. Mùi khói bếp nồng nàn lan tỏa trong không gian, báo hiệu một ngày mới bắt đầu. Những người nông dân đi làm sớm dừng lại nhìn chúng tôi, nở nụ cười hiền hậu.

"Lũ trẻ đi học đấy à? Học cho giỏi vào nhé, sau này đừng có bán lưng cho đất như các bác!"

Những lời dặn dò giản đơn ấy chứa đựng cả một niềm kỳ vọng lớn lao. Ở mảnh đất mà mồ hôi đổ xuống nhiều hơn nước mưa này, con chữ chính là chiếc phao cứu sinh, là giấc mơ về một cuộc đời khác bớt nhọc nhằn hơn. Chúng tôi, những đứa trẻ còn thơm mùi sữa bưởi, lúc đó chưa thể hiểu hết sức nặng của những lời nói ấy, nhưng trong lòng đều dâng lên một sự tự tôn khó tả.

Ngôi trường hiện ra với những dãy nhà ngói đỏ, tường vôi vàng đã bong tróc nhiều mảng do thời gian. Sân trường bằng đất nện đã được quét dọn sạch sẽ, những hàng ghế gỗ dài xếp ngay ngắn dưới hiên. Tiếng cười nói của bạn bè đồng trang lứa vang vọng khắp không gian, xua tan đi vẻ tĩnh mịch thường ngày của khu vườn quanh trường.

"Này Tí, mày có sợ thầy giáo không?" – Mận thì thầm, tay nó siết chặt lấy quai cặp.

"Sợ chứ. Tao nghe nói thầy giáo hay cầm thước kẻ to lắm, đứa nào nghịch là bị gõ vào tay đau điếng."

Chúng tôi nhìn nhau, nỗi sợ hãi hồn nhiên ấy bỗng chốc làm cho ngôi trường trở nên uy nghiêm như một tòa lâu đài của một vị vua thét ra lửa. Nhưng rồi, khi thấy cô giáo chủ nhiệm bước ra với tà áo dài màu xanh thiên thanh, nụ cười dịu dàng như gió mùa thu, bao nhiêu lo lắng trong tôi bỗng chốc tan biến.

Cô giáo ở làng tôi thường là những người từ vùng khác đến, mang theo một làn gió mới của tri thức và sự thanh lịch. Cách cô nói chuyện, cách cô cầm viên phấn viết lên bảng đen những nét chữ mềm mại như rồng bay phượng múa khiến chúng tôi say mê.

"Chào các con, hôm nay chúng ta bắt đầu một hành trình mới. Mỗi trang sách các con mở ra sẽ là một cửa sổ nhìn ra thế giới rộng lớn ngoài kia."

Thế giới rộng lớn ấy đối với tôi lúc đó chỉ là cánh đồng lúa xanh rì, là con sông sau nhà và những triền đê lộng gió. Nhưng qua lời kể của cô, thế giới ấy có những đại dương bao la, những đỉnh núi cao chạm mây và những thành phố rực rỡ ánh đèn. Tôi nhìn xuống đôi bàn tay mình, vẫn còn những vết nhựa cây khế và vết bùn ao chưa sạch hẳn, lòng thầm hứa sẽ dùng đôi bàn tay này để mở ra những cánh cửa mà cô nói.

Buổi lễ khai giảng diễn ra giản dị nhưng trang nghiêm. Tiếng trống trường vang lên: "Tùng! Tùng! Tùng!". Tiếng trống ấy không giống tiếng trống hội rộn rã, cũng không giống tiếng trống ếch Trung thu tinh nghịch. Nó trầm hùng, dứt khoát, như một lời hiệu triệu thúc giục chúng tôi bước vào một cuộc chinh phục mới.

Khi bài quốc ca vang lên dưới bóng cờ đỏ sao vàng, tôi thấy ông nội đứng ở phía xa, ngoài hàng rào dâm bụt. Ông vẫn mặc bộ quần áo nâu sòng quen thuộc, tay cầm chiếc gậy tre, mắt dõi theo tôi không rời. Ánh mắt ông chứa đựng một sự kỳ vọng sâu thẳm mà đến tận bây giờ tôi mới thấu cảm được. Thế hệ của ông không được đến trường, thế hệ của bố mẹ tôi cũng dang dở vì chiến tranh và đói kém. Tôi chính là sự tiếp nối của những giấc mơ chưa trọn vẹn ấy.

Tan trường, chúng tôi không về nhà ngay mà nán lại trên triền đê. Nắng thu đã bắt đầu nhạt màu, nhuộm một lớp vàng chanh lên những ruộng rau màu của các bà, các chị.

"Tí ơi, vậy là từ mai mình không được đi chăn trâu cả ngày nữa rồi nhỉ?" – Mận thở dài, ngồi bệt xuống cỏ.

"Ừ, nhưng cô giáo bảo nếu học giỏi, sau này mình có thể làm ra những cái máy chăn trâu hộ mình đấy."

Mận bật cười, tiếng cười lanh lảnh bay xa theo gió:

"Mày lại mơ mộng rồi. Máy móc đâu ra mà nhiều thế. Tao chỉ mong sau này tao biết viết thư để gửi cho bố tao ở trên rừng thôi. Mẹ tao bảo bố tao đi làm vất vả lắm, chẳng biết khi nào mới về."

Nhìn ánh mắt buồn buồn của Mận, tôi chợt thấy mình may mắn hơn nó. Bố mẹ tôi dù vất vả nhưng vẫn luôn ở bên cạnh, cùng tôi ăn bữa cơm chiều bên bếp lửa ấm áp. Tôi lấy trong túi ra một mẩu bút chì màu đỏ, đưa cho nó:

"Tặng mày này. Để mày viết thư cho bố. Màu đỏ là màu của may mắn đấy."

Mận đón lấy mẩu bút chì như đón lấy một báu vật. Trong thế giới của chúng tôi, sự sẻ chia đôi khi chỉ là một mẩu bút chì, một nắm lạc rang hay một nửa quả khế chua, nhưng nó bền chặt hơn bất kỳ sự cam kết nào của người lớn.

Làng quê vào mùa tựu trường mang một vẻ đẹp tri thức đầy chất phác. Hình ảnh những đứa trẻ mặc áo trắng, vai đeo cặp sách lững thững đi trên những con đường đất đỏ, giữa hai bên là những hàng lúa đang trổ đòng, tạo nên một sự tương phản tuyệt đẹp. Đó là sự giao thoa giữa truyền thống canh tác lâu đời và khát vọng vươn tới cái mới.

Mùi đất hăng nồng sau cơn mưa đêm qua, hương lúa dìu dịu của vụ mùa mới bắt đầu, và mùi giấy mực mới... tất cả quyện lại thành một mùi hương của hy vọng. Những năm cuối thế kỷ 20, cuộc sống ở làng vẫn còn nhiều thiếu thốn. Chúng tôi viết bài trên những trang giấy đen sì, sần sùi, dùng những chiếc bút mực hay bị tắc nghẽn, nhưng niềm say mê học tập thì chưa bao giờ vơi cạn.

Tôi nhớ những đêm ngồi học bài bên ngọn đèn dầu hỏa. Ánh lửa bập bùng soi rõ những dòng chữ nguệch ngoạc trên trang vở. Ông nội ngồi cạnh, vừa quạt nan cho tôi vừa kể chuyện về những người thầy đồ ngày xưa đã vượt khó để đỗ đạt làm quan.

"Học không phải để làm quan đâu Tí ạ. Học là để mình không bị người ta lừa, để mình biết đúng biết sai, và để mình biết thương mảnh đất này đúng cách hơn."

Lời ông nói thấm dần vào tâm trí tôi. Tôi bắt đầu nhìn con sông, cánh đồng và những người nông dân quanh mình bằng một con mắt khác. Tôi không chỉ thấy sự lam lũ, tôi thấy cả một bề dày văn hóa, một sự nhẫn nại phi thường trong từng nhát cuốc, đường cày.

Những bước chân ngập ngừng của ngày đầu tiên đến trường rồi cũng trở nên vững chãi hơn. Chúng tôi quen dần với bảng đen, phấn trắng, với những bài thơ về quê hương đất nước. Nhưng có một điều không bao giờ thay đổi, đó là mỗi khi tan trường, chúng tôi lại chạy ùa về với thiên nhiên, với những trò chơi nghịch ngợm trên ngọn cây khế hay dưới lòng sông bùn. Ngôi trường cho chúng tôi tri thức để bay xa, nhưng làng quê lại là cái nôi nuôi dưỡng tâm hồn để chúng tôi không bao giờ quên lối về.

Mùa thu cứ thế trôi đi trong tiếng đọc bài đồng thanh vang vọng qua những bụi tre. Những đứa trẻ làng tôi lớn lên như những cây lúa, thầm lặng nhưng mạnh mẽ. Chúng tôi mang trong mình "mùi đất và hương lúa" vào từng trang vở, biến những kiến thức khô khan thành những giấc mơ sống động.

Đêm nay, nằm nghe tiếng sương rơi trên mái lá, tôi chợt thấy mình đã lớn thêm một chút. Không phải vì chiếc áo sơ mi mẹ mua đã bắt đầu vừa vặn, mà vì tôi đã bắt đầu hiểu được giá trị của những bước chân trên con đường sỏi đá kia. Mỗi bước chân là một sự nỗ lực, mỗi vết xước trên chân là một bài học về sự can trường.

"Tí, ngủ đi con, mai còn dậy sớm đi học." – Tiếng mẹ nhắc nhở dìu dặt từ gian bên.

Tôi nhắm mắt lại, trong giấc mơ, tôi thấy mình đang bay trên một cánh diều làm bằng những trang giấy trắng tinh. Cánh diều ấy bay qua rặng tre làng, qua dòng sông lấp lánh và hướng về phía mặt trời rực rỡ, nơi có những chân trời tri thức đang chờ đón những đứa trẻ làng tôi.

Làng quê mình, dù nghèo, nhưng chưa bao giờ thiếu đi những giấc mơ. Và mùa tựu trường chính là lúc những giấc mơ ấy được chắp cánh.

Mùi đất hăng nồng, hương lúa dìu dịu, và mùi mực thơm... Đó là bản giao hưởng tuyệt vời nhất của tuổi thơ tôi, một bản giao hưởng được viết nên từ những bước chân ngập ngừng nhưng chứa đựng cả một ý chí sắt đá của những người con của đất.

Ngày mai, mặt trời sẽ lại lên, con đường mòn lại đón dấu chân tôi. Và tôi biết, mỗi ngày đến trường là một ngày tôi lại thấy yêu thêm mảnh đất này, yêu thêm những giọt mồ hôi của bố mẹ và những lời dạy bảo của ông bà.

Ngủ đi thôi, ngày mai là một hành trình mới. Một hành trình mà ở đó, con chữ sẽ biến thành những bông lúa vàng, mang lại no ấm và hạnh phúc cho vương quốc bé nhỏ của tôi.