Mùi đất và hương lúa

Ở làng tôi, con sông chảy phía sau nhà không chỉ là một dòng nước. Đối với người lớn, nó là nguồn sống, là nơi dẫn nước vào những cánh đồng khô hạn, là nơi các bà các mẹ giặt giũ và chuyện phiếm mỗi buổi chiều tà. Nhưng đối với lũ trẻ chúng tôi, con sông là một sinh vật khổng lồ, bí ẩn và đầy rẫy những kho báu mà chỉ những kẻ dũng cảm nhất mới dám khám phá. Nó không có tên, hoặc giả người ta đã quên mất tên nó, nên chúng tôi gọi nó đơn giản là "Sông" – một danh từ riêng chứa đựng cả một bầu trời ký ức.

Dòng sông vào những năm cuối thế kỷ ấy vẫn chưa bị bê tông hóa. Hai bên bờ là những rặng tre ngà đan xen nhau, rủ bóng xuống mặt nước xanh ngắt. Có những đoạn, cỏ mật mọc cao quá đầu người, tạo thành những đường hầm bí mật dẫn thẳng ra mép nước. Và đó chính là nơi khởi đầu cho chuyến thám hiểm vĩ đại nhất của chúng tôi vào một buổi chiều tháng Bảy nắng đổ lửa.

"Nghe nói dưới đáy khúc sông chỗ cây đa gãy có một chiếc tàu chiến từ thời xưa bị chìm đấy."

Thằng Còi vừa nói vừa dán mắt vào mặt nước phẳng lặng. Nó đang cầm một chiếc gậy tre dài, thọc xuống bùn để đo độ sâu. Thằng Còi luôn là đứa gieo rắc những tin đồn mang tính ly kỳ nhất, và con Mận luôn là đứa tin sái cổ, còn tôi thì luôn là đứa... đứng giữa để phân tích xem chiếc tàu chiến đó có chứa vàng hay không.

"Tàu chiến thì phải có súng thần công chứ?" – Mận hỏi, mắt nó sáng lên – "Nếu mình tìm được, mình sẽ mang về bắn nát cái hàng rào nhà lão Quản, cho bõ ghét cái tội lão cứ hay mắng tụi mình."

Tôi phì cười:

"Mày mơ à Mận? Tàu chiến dưới nước hàng chục năm thì súng cũng biến thành gỉ sắt hết rồi. Với lại, quan trọng là làm sao để xuống đấy mà lấy? Nước chỗ đó sâu lắm, nghe bảo có cả rồng đất đấy."

Hai chữ "rồng đất" khiến cả đám im bặt trong giây lát. Những câu chuyện về những sinh vật khổng lồ trú ngụ dưới đáy sông luôn là nỗi khiếp sợ lãng mạn của lũ trẻ làng quê. Nhưng nỗi sợ hãi không bao giờ chiến thắng được sự tò mò. Sau một hồi bàn bạc, chúng tôi quyết định thực hiện một cuộc hành quân dọc bờ sông để tìm "kho báu".

Chúng tôi đi chân trần trên lớp bùn nhão nhoét ở mép nước. Cảm giác bùn mát lạnh len lỏi vào giữa các kẽ ngón tay là một thứ khoái lạc mà những đứa trẻ đi giày da ở thành phố sẽ không bao giờ hiểu được. Bùn không bẩn, bùn là một lớp nhung mềm mại mà đất mẹ ban tặng để vỗ về những đôi chân bé nhỏ.

"Nhìn kìa! Có cá bống!"

Mận reo lên, chỉ vào một hốc đá nhỏ. Một chú cá bống nhỏ xíu, màu xám xịt đang lấp lửng giữa dòng nước. Chúng tôi nín thở, khom người xuống như những con mèo săn mồi. Trong thế giới của chúng tôi, bắt được một con cá bống bằng tay không là một chiến tích vĩ đại ngang ngửa với việc các tráng sĩ hạ gục mãnh hổ. Nhưng chú cá bống khôn ngoan chỉ cần một cú quẫy đuôi là đã biến mất vào làn nước đục, để lại ba khuôn mặt lấm lem bùn đất và những tiếng thở dài tiếc nuối.

"Cá ở sông này toàn là cá thần thôi, không dễ bắt đâu." – Thằng Còi tặc lưỡi, cố vớt vát chút sĩ diện – "Đi tiếp đi, mục tiêu của mình là khúc cây đa gãy cơ mà."

Càng đi sâu dọc theo bờ sông, khung cảnh càng trở nên hoang sơ. Những bụi cây dại nở hoa trắng muốt tỏa hương thơm dịu nhẹ, hòa cùng mùi tanh nồng của cá tôm và mùi ngai ngái của cỏ mục. Thi thoảng, một con bói cá với bộ lông xanh biếc vụt qua như một mũi tên, lao xuống mặt nước rồi biến mất nhanh như một tia chớp.

Cuộc sống thường nhật ở làng quê đôi khi trôi qua lặng lẽ như dòng sông này, nhưng dưới mặt nước êm đềm ấy luôn là một thế giới sôi động và đầy kịch tính. Người lớn đứng trên bờ lo toan về vụ mùa, về thuế thân, về việc dựng vợ gả chồng cho con cái. Họ nhìn dòng sông và chỉ thấy nước. Còn chúng tôi nhìn dòng sông và thấy cả một vũ trụ.

Cuối cùng, chúng tôi cũng đến được khúc cây đa gãy. Đó là một thân cây khổng lồ đã bị bão đánh đổ từ nhiều năm trước, nằm vắt ngang qua một góc sông, một nửa chìm dưới nước, một nửa trồi lên như lưng của một con thủy quái. Rêu xanh phủ kín thân cây, biến nó thành một cây cầu tự nhiên đầy thử thách.

"Ai dám ra ngoài kia đầu tiên?" – Còi thách thức.

Tôi và Mận nhìn nhau. Khúc cây trông có vẻ trơn trượt và nước bên dưới thì tối thẫm, không rõ nông sâu. Nhưng tính kiêu hãnh của một "vị vua" trên cây khế không cho phép tôi lùi bước. Tôi hít một hơi thật sâu, nhẹ nhàng bước lên thân cây đa.

"Cẩn thận đấy Tí! Có rồng đất là nó kéo chân mày xuống đấy!" – Mận hét lên, giọng vừa lo lắng vừa phấn khích.

Tôi nhích từng chút một. Cảm giác vỏ cây ẩm ướt dưới lòng bàn chân thật kỳ lạ. Khi ra đến giữa dòng, tôi ngồi xuống, để hai chân đung đưa trên mặt nước. Từ vị trí này, tôi nhìn thấy dòng sông ở một góc độ hoàn toàn khác. Nước chảy qua những kẽ rễ cây tạo thành những vòng xoáy nhỏ, lấp lánh dưới ánh nắng chiều. Tôi chợt nhận ra rằng, dòng sông không phải chỉ trôi đi, nó đang kể chuyện. Nó kể về những ngọn núi xa xôi nơi nó bắt đầu, về những cánh đồng nó đã đi qua, và về những đứa trẻ đã từng lớn lên bên bờ vai của nó qua bao thế hệ.

"Thấy tàu chiến không Tí?" – Còi sốt ruột hỏi từ trên bờ.

Tôi nhìn sâu xuống làn nước thẫm màu. Chẳng có tàu chiến nào cả. Chỉ có những cành cây mục, những tảng đá phủ rêu và lũ cá nhỏ đang tung tăng bơi lội. Nhưng tôi không muốn làm chúng bạn thất vọng.

"Tao thấy... tao thấy một cái gì đó lấp lánh lắm! Chắc là chuôi của một thanh kiếm báu!"

Ngay lập tức, Mận và Còi cũng không kìm được nữa, chúng lần lượt bò ra thân cây. Ba đứa trẻ ngồi vắt vẻo trên cây đa gãy, sáu cái chân trần đập nước tung tóe, tạo thành một bản giao hưởng của sự hỗn loạn và niềm vui.

"Mận này, nếu mình tìm được kiếm báu thật, mình sẽ làm gì?" – Tôi hỏi, mắt vẫn không rời khỏi những vòng tròn nước.

Mận nghiêng đầu suy nghĩ:

"Tao sẽ dùng nó để cắt hết những rặng tre chắn tầm nhìn kia, để mỗi ngày ngồi đây tao có thể thấy tận cuối chân trời. Tao muốn biết dòng sông này chảy về đâu."

"Nó chảy ra biển chứ còn đi đâu nữa." – Còi đáp, giọng tỏ vẻ hiểu biết – "Ông nội tao bảo biển rộng lắm, rộng đến mức không thấy bờ bên kia, và nước biển thì mặn chát như nước mắt vậy."

"Tại sao nước biển lại mặn?" – Tôi thắc mắc.

Còi nhún vai:

"Chắc là vì có quá nhiều người đứng trên bờ khóc vì nhớ quê hương đấy. Người lớn hay có kiểu đó mà, đi xa rồi là cứ hở ra là khóc."

Lũ trẻ chúng tôi chưa biết thế nào là nỗi buồn ly hương. Đối với chúng tôi, thế giới chỉ gói gọn trong cái làng nhỏ này, nơi mỗi con đường, mỗi gốc cây đều mang một cái tên thân thuộc. Chúng tôi chưa hiểu tại sao người ta phải rời bỏ dòng sông mát lành này để đến những thành phố đầy khói bụi.

"Sau này lớn lên, tao sẽ không bao giờ khóc vì nhớ nhà đâu." – Mận tuyên bố hùng hồn – "Vì tao sẽ mang cả dòng sông này đi theo."

"Mang kiểu gì? Mày định đóng chai nước sông mang đi à?" – Tôi trêu.

Mận lườm tôi:

"Tao mang nó trong đầu ấy. Tao sẽ nhớ vị chua của khế, mùi hăng của đất sau mưa và cả cái cảm giác ngồi trên cây đa gãy này với tụi mày. Như thế thì đi đâu cũng như đang ở nhà thôi."

Triết lý của con Mận luôn có một sức mạnh kỳ diệu. Nó khiến tôi thấy yên tâm hơn về tương lai – một thứ khái niệm mơ hồ và đôi khi đáng sợ. Người lớn thường dọa chúng tôi: "Không học hành tử tế thì sau này chỉ có nước đi hót phân trâu." Nhưng họ đâu biết rằng, ngay cả khi đi hót phân trâu, nếu chúng tôi có dòng sông này trong tâm trí, chúng tôi vẫn sẽ là những người hạnh phúc nhất.

Khi ánh chiều tà bắt đầu nhuộm đỏ mặt sông, biến dòng nước thành một dải lụa dát vàng rực rỡ, chúng tôi mới chịu rời khỏi "pháo đài" cây đa. Chuyến thám hiểm kết thúc mà không có tàu chiến hay kiếm báu nào được tìm thấy, nhưng bù lại, đôi bàn chân chúng tôi đã thấm đẫm vị mát của phù sa và trái tim thì đầy ắp những câu chuyện mới.

Trên đường về, chúng tôi đi ngang qua cánh đồng lúa đang thì con gái. Mùi lúa thơm nồng nàn trong gió, quyện với mùi khói bếp từ làng tỏa ra. Khung cảnh thanh bình đến mức tôi muốn thời gian dừng lại ngay tại khoảnh khắc này.

"Nhìn kìa, bố tao đang dắt trâu về!" – Còi chỉ tay về phía triền đê.

Phía xa, những bóng người lầm lũi đi trong ánh hoàng hôn. Họ trông giống như những bức tượng tạc vào nền trời. Đó là những con người đã dành cả đời mình để gắn bó với mảnh đất này, để nuôi nấng chúng tôi bằng những hạt gạo trắng ngần và những câu chuyện bên bếp lửa.

Bỗng nhiên, tôi thấy thương người lớn lạ lùng. Họ làm việc vất vả như thế, liệu họ có bao giờ dành thời gian để ngồi trên một cây đa gãy và nghĩ về những thanh kiếm báu dưới đáy sông không? Hay gánh nặng cơm áo đã khiến họ quên mất rằng dưới chân mình luôn có một thế giới kỳ diệu đang chờ được khám phá?

"Về nhanh thôi, mẹ tao mà thấy tao đi chân đất thế này là tối nay tao khỏi ăn cơm." – Mận giục, nó bắt đầu chạy nhanh hơn trên con đường đất.

Chúng tôi chạy đua với bóng tối đang dần bao trùm. Tiếng cười giòn tan vang vọng cả một góc trời, át đi cả tiếng ếch nhái bắt đầu hòa âm dưới ruộng.

Về đến nhà, tôi thấy ông nội đang ngồi trên hiên, tay cầm quạt nan, mắt nhìn ra xa xăm.

"Đi đâu mà lấm lem thế kia hả cháu?" – Ông cười, ánh mắt nheo lại đầy ấm áp.

"Cháu đi tìm tàu chiến dưới sông ông ạ!"

Ông nội bật cười, tiếng cười khàn khàn nhưng chứa đựng cả một sự bao dung vô bờ bến:

"Thế có tìm thấy không?"

"Dạ không, nhưng cháu thấy dòng sông đẹp lắm ông ạ. Nó giống như một cái gương khổng lồ."

Ông nội gật đầu, kéo tôi lại gần, dùng vạt áo chàm lau vết bùn trên mặt tôi:

"Sông là gương của đất, mà đất là gương của lòng người. Cháu thấy sông đẹp nghĩa là lòng cháu đang vui. Sau này, dù sông có cạn hay nước có đục, cháu cũng phải giữ cho cái gương trong lòng mình thật sáng nhé."

Tôi lại gật đầu, một cái gật đầu của đứa trẻ chưa hiểu hết sự đời nhưng luôn tin vào lời ông. Đêm đó, tôi nằm nghe tiếng nước vỗ nhẹ vào bờ sông vọng lại từ xa. Trong giấc mơ, tôi thấy mình cùng Mận và Còi chèo chiếc tàu chiến bằng gỗ đa gãy, đi dọc theo dòng sông chảy mãi, chảy mãi đến tận nơi mà nước biển mặn chát như lời kể của ông nội. Nhưng kỳ lạ thay, trong giấc mơ của tôi, nước biển không mặn vì nước mắt, mà mặn vì mồ hôi của những người lao động, một vị mặn mòi và đầy kiêu hãnh.

Dòng sông vẫn chảy, dù là cuối thế kỷ 20 hay bắt đầu thế kỷ 21. Nó đã chứng kiến biết bao thế hệ trẻ con lớn lên, rời làng rồi lại quay về hoặc mãi mãi ra đi. Nhưng dù thế nào, những bản giao hưởng của bùn đất, những vương quốc trên ngọn cây khế và những buổi chiều thám hiểm dưới sông sẽ luôn là một phần máu thịt của chúng tôi.

Mùi đất hăng nồng, hương lúa dìu dịu... và giờ đây có thêm vị mát lạnh của dòng sông phù sa. Tất cả quyện lại thành một mùi hương của ký ức, một thứ mùi mà chỉ cần thoáng thấy ở đâu đó trong cuộc đời sau này, tôi sẽ lập tức thấy mình là thằng Tí tám tuổi, đang ngồi vắt vẻo trên cây đa gãy, nhìn thế giới qua lăng kính của sự hồn nhiên vô tận.

Cuộc sống đời thường không cần những điều kỳ vĩ. Chỉ cần một dòng sông chảy qua sau nhà, một người bạn sẵn sàng tin vào những thanh kiếm báu, và một người ông luôn chờ đợi ở hiên nhà để lau vết bùn trên mặt. Đó chính là thiên đường, và chúng tôi, những đứa trẻ làng quê, chính là những cư dân hạnh phúc nhất của thiên đường ấy.

Ngày mai, mặt trời sẽ lại lên, dòng sông sẽ lại lấp lửng những con cá bống, và chúng tôi sẽ lại bắt đầu những hành trình mới. Bởi vì tuổi thơ là một chuyến tàu không có ga cuối, nơi mỗi trạm dừng chân đều là một kho báu đang chờ được mở ra.