Mùi đất và hương lúa

Khi cái lạnh của mùa đông bắt đầu luồn lách qua những kẽ lá chuối khô và gió bấc thổi hun hút qua những cánh đồng chỉ còn trơ gốc rạ, ngôi nhà của tôi bỗng trở nên nhỏ bé và ấm áp hơn bao giờ hết. Đó là thời điểm mà gian bếp — nơi thường ngày chỉ là thế giới riêng của mẹ với khói và tro — trở thành "trung tâm văn hóa" của cả gia đình. Đặc biệt là những buổi chiều chạng vạng, khi mặt trời tắt lịm sau rặng tre và màn sương mù trắng đục bắt đầu phủ xuống mái nhà, tôi lại thấy mình bị thu phục bởi một thứ ma thuật kỳ diệu: Ánh sáng của bếp lửa.

Đối với một đứa trẻ như tôi, bếp lửa không chỉ là nơi nấu chín thức ăn. Đó là một rạp chiếu phim bóng đêm, nơi những thanh củi nổ lách tách là âm thanh nền cho những câu chuyện cổ tích không bao giờ cũ. Và người đạo diễn tài ba nhất của những thước phim ấy không ai khác chính là bà nội tôi.

Bà nội tôi nhỏ bé như một cây cau già nhưng vô cùng dẻo dai. Da bà nhăn nheo như vỏ quả trám khô, và bà luôn mang theo một mùi hương rất đặc trưng: mùi trầu không quyện với mùi khói bếp lâu ngày bám vào vạt áo chàm. Mỗi khi bà ngồi xuống bên cạnh bếp, dường như cả thế giới bên ngoài với những lo toan, vất vả của mùa màng đều bị đẩy lùi sau cánh cửa liếp.

"Tí, lại đây ủ tay vào lòng bà cho ấm. Chân tay gì mà lạnh như hai que kem thế này?"

Bà kéo tôi ngồi xuống một chiếc đòn gỗ thấp sát cạnh bà. Tôi ngoan ngoãn thu mình lại, cảm nhận hơi nóng từ những thanh củi gộc đang cháy rừng rực phả vào mặt. Con Mận thi thoảng cũng lẻn sang, nó mang theo vài củ khoai lang nhỏ xíu chỉ bằng ngón tay cái, hai đứa lại hí hửng vùi chúng vào trong lớp tro nóng hổi.

"Bà ơi, sao lửa lại có màu đỏ ạ? Trong tivi bác Tám cháu thấy có người bảo lửa màu xanh mới là nóng nhất."

Tôi vừa hỏi vừa dùng một chiếc que sắt cời cời đống tro. Bà tôi cười, đôi mắt bà nheo lại thành những đường chỉ dài, lấp lánh như có những vì sao nhỏ đang trú ngụ trong đó.

"Lửa ở làng mình màu đỏ là vì nó ăn củi, ăn rơm rạ của đất mình đấy cháu ạ. Màu đỏ đó là màu của sự sống, của hạt lúa, của giọt mồ hôi bố mẹ cháu đổ xuống đồng. Còn lửa màu xanh... chắc là lửa của những nơi cao sang lắm, bà chẳng biết, nhưng bà thấy nó cứ lạnh lẽo thế nào ấy."

Triết lý của bà lúc nào cũng gắn liền với những thứ gần gũi nhất. Bà không giải thích về hóa học hay vật lý, bà giải thích bằng tâm hồn. Đối với bà, cái bếp là trái tim của ngôi nhà. Chừng nào bếp còn ấm, nghĩa là gia đình còn sung túc, con người còn biết yêu thương nhau.

Con Mận đột ngột lên tiếng, giọng nó đầy vẻ tò mò:

"Bà ơi, thế trong đống tro này có giấu kho báu không bà? Cháu thấy ông nội hay bảo tro là bạc trắng của nhà nông."

Bà nội khẽ dùng thanh củi đẩy thêm mấy cọng rơm khô vào bếp:

"Có chứ, kho báu to lắm. Tro giúp cây trồng tốt tươi, giúp bát cơm mình ăn mỗi ngày thêm dẻo. Nhưng với các cháu, kho báu chính là những củ khoai đang chín trong đó đấy. Ngửi thấy mùi thơm chưa?"

Quả thật, một mùi hương ngọt lịm, ngai ngái bắt đầu lan tỏa khắp gian bếp. Mùi khoai lang nướng — thứ nước hoa quyến rũ nhất của mùa đông làng quê. Chúng tôi nín thở chờ đợi. Trong thế giới của trẻ con, việc chờ đợi một củ khoai chín còn hồi hộp hơn cả việc chờ đợi kết quả thi cuối học kỳ.

Khi bà dùng cái kẹp sắt lôi ra hai củ khoai cháy sém, đen xì như những hòn than, tôi và Mận reo hò không dứt. Chúng tôi vừa thổi vừa bóc, lớp vỏ mỏng tang rời ra để lộ phần ruột vàng ươm, bốc khói nghi ngút. Cắn một miếng, cái vị ngọt thanh, bùi bùi lan tỏa trên đầu lưỡi, xua tan đi cái lạnh căm căm của gió bấc đang gào thét ngoài kia.

"Ăn từ từ thôi, không nghẹn bây giờ!" – Bà cười, nhìn hai đứa nhóc ăn đến mức mồm mép đen nhẻm vì than.

Ngồi bên bếp lửa, bà bắt đầu kể cho chúng tôi nghe về những ngày xưa cũ. Những câu chuyện về thời mà làng tôi còn chưa có điện, về những mùa mất mùa đói kém mà người ta phải ăn cả rễ cây để sống qua ngày. Nhưng kỳ lạ là, qua lời kể của bà, nỗi khổ ấy không hề mang màu sắc bi thảm. Bà kể về sự chia sẻ miếng cơm manh áo giữa những người hàng xóm, về những đêm cả làng cùng nhau ngồi bên bếp lửa sưởi ấm cho nhau và cùng hát những câu dân ca ngọt ngào.

"Con người ta, dù có nghèo đến đâu, nếu còn giữ được ngọn lửa trong bếp và ngọn lửa trong lòng, thì không bao giờ gục ngã được đâu hai đứa ạ."

Tôi nhìn vào những đốm lửa đang nhảy múa, chợt thấy chúng giống như những sinh vật nhỏ bé đang kể chuyện cho mình nghe. Có đốm lửa to bùng lên như tiếng cười của cha tôi khi gặt được vụ lúa tốt, có những đốm lửa nhỏ âm ỉ như tiếng thở dài của mẹ mỗi khi trời đổ mưa dông.

Người lớn trong làng tôi dường như đều mang một phần tính cách của lửa. Họ nóng nảy khi cần bảo vệ lẽ phải, nhưng cũng vô cùng ấm áp và bao dung khi đối xử với người thân, làng xóm. Họ có thể cãi nhau om sòm về một bờ ruộng bị lấn, nhưng tối đến lại sẵn sàng mang bát canh nóng sang cho nhà hàng xóm khi thấy khói bếp nhà họ không lên đúng giờ.

"Này Tí, mày có thấy bà giống tiên không?" – Mận thì thầm vào tai tôi khi bà vừa ra ngoài lấy thêm củi.

"Tiên gì mà áo quần đầy khói bếp thế kia?" – Tôi vặc lại, dù trong lòng tôi cũng thầm đồng ý.

"Tiên không nhất thiết phải mặc váy trắng bay lượn trên trời đâu. Tiên là người có thể biến một củ khoai bình thường thành thứ ngon nhất thế giới, và biến cái bếp tối tăm này thành vương quốc lấp lánh như thế này này."

Con Mận chỉ tay lên những tia lửa đang bắn lên không trung mỗi khi một thanh củi bị gãy. Chúng trông giống như những vì sao rụng xuống gian bếp gỗ. Tôi nhìn lên mái tranh ám khói, nơi những giọt bồ hóng đen kịt bám đầy. Trong mắt tôi lúc đó, những giọt bồ hóng ấy không phải là chất bẩn, chúng là những dấu vết của thời gian, là những chứng nhân đã chứng kiến biết bao bữa cơm gia đình, bao nhiêu lần đoàn viên.

Thế giới bên ngoài làng quê những năm ấy đang bắt đầu thay đổi. Có những ngôi nhà xây bằng gạch bắt đầu mọc lên, có những gia đình đã chuyển sang dùng bếp than tổ ong thay vì bếp củi. Mẹ tôi đôi khi cũng phàn nàn về việc thổi cơm bằng rơm rạ làm tóc tai mẹ luôn khét lẹt mùi khói. Nhưng bà nội thì vẫn trung thành với cái bếp củi này.

Bà bảo: "Cơm thổi bằng lửa rơm mới có hồn của hạt gạo. Cái máy, cái lò gạch kia nó chỉ làm chín thức ăn thôi, chứ nó không làm chín được tình cảm con người."

Lúc đó tôi chưa hiểu "tình cảm chín" là thế nào. Tôi chỉ biết rằng, khi ăn bát cơm có mùi khói, tôi cảm thấy mình thuộc về mảnh đất này, thuộc về gian bếp nhỏ bé của bà.

Đêm về khuya, tiếng gió rít qua khe cửa càng lúc càng mạnh. Tôi nằm trong chăn ấm, nhưng đầu óc vẫn luẩn quẩn trong gian bếp của bà. Tôi chợt nhận ra rằng, cuộc sống thường nhật của chúng tôi chính là sự kết nối giữa những điều bình dị nhất. Một bếp lửa, một câu chuyện cổ, một củ khoai nướng và một cái xoa đầu của bà — tất cả tạo nên một tấm thảm ký ức mềm mại mà tôi có thể dựa vào mỗi khi cảm thấy chơi vơi.

Sau này, khi lớn lên và đi học ở những nơi xa xôi, mỗi khi đứng trước một thành phố rực rỡ ánh đèn điện, tôi lại thấy mình nhớ da diết cái ánh sáng đỏ rực, chập chờn của bếp lửa nhà bà. Đèn điện tuy sáng, nhưng nó không có hơi ấm, không có tiếng nổ lách tách và không có mùi hương của củi mục sau mưa.

Tôi chợt hiểu ra một điều mà bà nội hằng muốn truyền dạy: Những vì sao đẹp nhất không phải nằm tít tận trên bầu trời xa xăm kia, mà chúng nằm ngay trong đống tro tàn của gian bếp cũ. Đó là những vì sao của sự lao động, của sự nhẫn nại và của lòng nhân hậu.

Sáng hôm sau, tôi dậy sớm, thấy bà đã ngồi bên bếp lửa tự bao giờ. Khói bếp bay lên, len qua mái tranh, hòa vào màn sương sớm của làng quê. Nhìn từ xa, ngôi nhà của tôi trông giống như một con tàu đang lướt đi giữa biển sương, với cột khói là cột buồm và bếp lửa của bà là động cơ vĩnh cửu.

"Bà ơi, hôm nay cháu sẽ giúp bà nhặt củi!" – Tôi chạy lại, lòng tràn đầy nhiệt huyết.

Bà nhìn tôi, nụ cười vẫn hiền từ như thế:

"Tí của bà lớn thật rồi. Nhưng nhớ nhé, nhặt củi thì phải nhặt cành khô, đừng bẻ cành xanh. Cây nó cũng biết đau, và lửa từ cành xanh sẽ toàn là khói thôi, không ấm được đâu."

Tôi vâng lời, xách cái giỏ tre nhỏ đi ra vườn. Dưới gốc cây khế, cây bưởi, những cành khô rụng xuống sau trận gió đêm qua đang chờ đợi. Tôi nhặt từng cành, cẩn thận như đang nhặt những mảnh vỡ của một báu vật.

Mùi đất ẩm sau đêm đông lạnh giá, mùi lá mục và tiếng chim sẻ ríu rít trên cành tạo thành một không gian yên bình đến lạ lùng. Tôi thấy mình như đang thực hiện một nghi lễ thiêng liêng để giữ cho ngọn lửa của bà không bao giờ tắt.

Con Mận lại xuất hiện từ phía hàng rào, hôm nay nó không mang khoai, mà mang theo một nắm hạt dẻ rừng.

"Tí, lại đây! Nay mình nướng hạt dẻ. Tao nghe nói hạt dẻ nướng trong bếp lửa bà nội mày sẽ có vị của thiên đường đấy!"

Tôi bật cười, kéo tay nó chạy về phía gian bếp. Khói bếp vẫn bay lên, cao mãi, mang theo những ước mơ ngô nghê và cả những triết lý sống đơn sơ của chúng tôi. Những năm tháng ấy, chúng tôi giàu có vô cùng, vì chúng tôi sở hữu cả một bầu trời sao nằm trong bếp lửa, và một người bà luôn sẵn lòng kể chuyện cho những đứa trẻ mộng mơ.

Mùi đất và hương lúa, giờ đây quyện cùng mùi khói bếp nồng nàn, tạo nên một bản hợp xướng của làng quê mà tôi sẽ mang theo suốt cuộc đời. Dù sau này thế giới có thay đổi, dù bếp củi có thể biến mất trong những ngôi nhà hiện đại, nhưng ngọn lửa mà bà đã nhen nhóm trong lòng tôi ngày ấy sẽ vẫn mãi cháy sáng, soi đường cho tôi quay trở về với những giá trị nguyên sơ và chân thật nhất của cuộc đời.

Cuộc sống đời thường chính là đây, không hào nhoáng, không rộn ràng, nhưng ấm áp và bền bỉ như những than hồng dưới lớp tro trắng. Và tôi, thằng Tí tám tuổi, chính là người canh giữ những vì sao nhỏ bé ấy trong trái tim mình.

Trời bắt đầu hửng nắng, nhưng cái lạnh vẫn còn đó. Chúng tôi ngồi bên bà, nghe tiếng hạt dẻ nổ lách tách và hít hà mùi vị của sự bình yên. Đó là một buổi sáng mùa đông rực rỡ, theo một cách rất riêng, rất làng quê.

"Bà ơi, tối nay bà lại kể chuyện con chim thần nhé?"

"Được rồi, tối nay bà kể. Nhưng giờ thì hai đứa đi rửa mặt mũi đi, đen như mấy ông thợ rèn rồi kìa!"

Tiếng cười của bà giòn tan hòa vào tiếng lửa, xua tan đi màn sương cuối cùng còn sót lại trên mái hiên. Một ngày mới lại bắt đầu, giản đơn và đẹp đẽ như chính những thanh củi khô trong bếp lửa của bà.