2,242 từ
Nếu con sông là vương quốc của những bí ẩn, và triền đê là bệ phóng cho những giấc mơ, thì cái chợ ở làng tôi chính là một bảo tàng sống động về màu sắc, âm thanh và cả những hương vị quyến rũ nhất của trần gian. Đối với một đứa trẻ, đi chợ cùng mẹ không đơn giản là đi mua thức ăn; đó là một chuyến du hành đến một vùng đất xa lạ, nơi mà mỗi sập hàng là một tiểu vương quốc và mỗi bà hàng xén là một vị phù thủy sở hữu những món bảo vật vô giá.
Chợ làng thường họp vào những ngày có số cuối là bốn và chín. Đó là những ngày mà cả không gian tĩnh lặng vốn có của làng quê bị phá vỡ bởi tiếng í ới gọi nhau, tiếng lạch cạch của những chiếc xe đạp thồ và tiếng bước chân rộn rã trên con đường đất đỏ. Mẹ tôi, người phụ nữ quanh năm gắn bó với bùn đất và cây lúa, vào ngày đi chợ trông bỗng nhiên rạng rỡ hẳn lên. Mẹ vấn tóc gọn gàng, mặc chiếc áo bà ba màu nâu đã phai nhưng phẳng phiu, và trên tay bao giờ cũng là chiếc giỏ tre đan dày dặn.
"Tí, có đi chợ với mẹ không? Đi thì nhanh cái chân lên, mẹ không đợi đâu!"
Tôi chỉ chờ có thế. Chẳng kịp xỏ dép tử tế, tôi vừa nhảy lò cò vừa xỏ chân vào đôi dép nhựa đã mòn vẹt gót, miệng hò hét vang trời. Con Mận đứng bên hàng rào dâm bụt, nhìn tôi bằng ánh mắt đầy ghen tị. Nhà nó hôm nay bận gặt nương ngô nên nó phải ở nhà trông em. Tôi vênh mặt lên, làm bộ đi vắt vẻo sau lưng mẹ như một kẻ chuẩn bị đi khám phá thế giới.
Con đường dẫn ra chợ đi qua một dải đất trống có những rặng phi lao cao vút. Gió thổi qua lá kim tạo ra những tiếng rì rào như tiếng sóng biển mà thằng Còi thường kể. Nhưng khi càng lại gần khu chợ, tiếng rì rào ấy bị thay thế bởi một thứ âm thanh hỗn độn, náo nhiệt và đầy nhựa sống. Mùi của chợ làng là một thứ hỗn hợp đặc biệt: mùi cá tôm tươi sống từ sông, mùi lá dong xanh mướt, mùi hương trầm nồng nàn và cả mùi thơm lừng của những chảo bánh rán vàng ruộm.
"Mẹ ơi, hôm nay mình có mua bánh đa kê không?" – Tôi vừa hỏi vừa níu lấy vạt áo mẹ, sợ rằng đám đông sẽ cuốn trôi mình đi mất.
"Để xem con có ngoan không đã. Nếu cứ chạy nhảy lung tung là không có bánh trái gì hết!"
Mẹ nói thế thôi, nhưng tôi biết trong chiếc ví vải cũ kỹ nằm sâu dưới đáy giỏ, mẹ đã dành sẵn một vài đồng bạc lẻ để đổi lấy niềm vui cho tôi. Người lớn ở làng tôi luôn vậy, họ có thể thắt lưng buộc bụng, có thể mặc cái áo vá vai, nhưng hiếm khi họ nỡ để con mình phải đứng nhìn những sập hàng quà bánh với đôi mắt thèm thuồng.
Khu chợ hiện ra với những lều lán lợp bằng lá cọ hoặc bạt dứa cũ. Người ta ngồi bệt xuống đất, bày hàng trên những mẹt tre hay đơn giản là một tấm bao tải. Đây là thế giới của sự mộc mạc. Ở đây, người ta không dùng cân điện tử hay bao bì nilon hào nhoáng. Người ta cân bằng bàn tay cảm nhận, bọc bằng lá chuối hoặc cột bằng những sợi rơm vàng óng.
Mẹ tôi ghé vào hàng rau của bà Cụ Móm. Bà cụ có nụ cười móm mém đúng như cái tên người làng gọi, và đôi mắt bà nheo lại thành những vệt dài khi thấy mẹ con tôi.
"Rau muống hôm nay xanh lắm cô ạ, mới hái từ sớm, sương còn đọng trên lá đây này."
Bà cụ vừa nói vừa bốc một nắm rau, buộc lại bằng sợi dây lạt một cách điệu nghệ. Mẹ tôi mặc cả thêm vài đồng, không phải vì mẹ bủn xỉn, mà vì mặc cả ở chợ làng là một nét văn hóa, một cách để người ta giao tiếp và hỏi han nhau. Họ dành ra năm phút để bàn về giá một bó rau, nhưng thực chất là dành bốn phút rưỡi để kể về việc con bò nhà ai mới đẻ hay vụ lúa này có nhiều sâu bệnh không.
Trong lúc mẹ mải mê chọn lựa, tôi tranh thủ "thám hiểm" những sập hàng bên cạnh. Kia là hàng của ông Thợ Rèn với những con dao, cái liềm sáng loáng, mỗi khi ông gõ búa lên đe là những tia lửa đỏ rực lại bắn ra như pháo hoa. Đây là hàng của cô Hàng Xén, nơi chứa đựng kho báu thực sự của lũ trẻ: những phong kẹo lạc, những hộp diêm có hình con hổ, và cả những cuộn chỉ màu rực rỡ.
Tôi dừng lại trước gánh bánh đúc của một bà lão có đôi bàn tay gầy guộc. Những miếng bánh đúc trắng ngần, mịn màng nằm xếp lớp trên lá chuối xanh, bên cạnh là bát tương bần vàng sậm tỏa mùi thơm nồng. Tôi nuốt nước miếng ực một cái. Ở làng tôi, bánh đúc không phải là món cao lương mỹ vị, nhưng nó chứa đựng cả tinh túy của hạt gạo và sự tỉ mỉ của người nấu. Nó thanh mát như gió sông và đậm đà như đất mẹ.
"Kìa Tí, lại đây mẹ mua cho cái bánh này."
Mẹ gọi tôi lại hàng bánh rán. Đó là một chiếc chảo gang lớn đầy mỡ đang sôi sùng sục. Những chiếc bánh tròn vo, vàng ruộm được vớt ra, để ráo trên cái vỉ tre. Mẹ mua cho tôi một cái, bọc trong miếng lá chuối nhỏ. Cái bánh nóng hổi, giòn tan ở lớp vỏ và dẻo quánh ở phần nhân đỗ xanh ngọt lịm. Tôi vừa thổi vừa ăn, cảm thấy như mình đang được thưởng thức món quà của thần linh.
Hạnh phúc của trẻ con đôi khi chỉ nhỏ bằng một cái bánh rán, nhưng nó lại có sức nặng đủ để xua đi mọi nỗi buồn trên đời.
Khi giỏ của mẹ đã đầy những mớ cá, bó rau và vài lạng thịt lợn, chúng tôi bắt đầu ra về. Nhưng trước khi ra khỏi cổng chợ, mẹ dừng lại ở một góc khuất, nơi một ông lão ngồi bán những món đồ chơi bằng đất nung. Đó là những con gà, con lợn, con chim được nặn từ đất sét và sơn màu đỏ, xanh sặc sỡ. Người làng gọi đó là "con giống".
"Chọn một con đi, mang về mà chơi với con Mận."
Tôi sướng rơn, chọn ngay một con gà trống có cái mào đỏ chót. Con gà đất này khi thổi vào đuôi sẽ phát ra tiếng kêu "tu tu" rất vui tai. Tôi ôm con gà đất vào lòng, thấy nó còn quý hơn cả những con tàu chiến trong tưởng tượng dưới lòng sông.
Trên đường về, nắng đã bắt đầu gắt. Mẹ vác chiếc giỏ trên vai, một tay dắt tôi. Tôi thấy những giọt mồ hôi lăn dài trên má mẹ, thấm vào chiếc áo nâu sờn. Tôi nhìn cái giỏ tre trĩu nặng, trong đó không chỉ là thức ăn cho cả nhà, mà còn là tình yêu thương, là sự hy sinh lặng lẽ của mẹ dành cho gia đình.
Người lớn đi chợ để lo cho cái dạ dày, còn trẻ con đi chợ để nuôi dưỡng linh hồn. Tôi chợt nhận ra rằng, khu chợ chính là nơi kết nối giữa bàn tay lao động và thành quả của đất đai. Tất cả những gì đẹp đẽ nhất, ngon lành nhất của làng quê đều được hội tụ về đây, để rồi từ đây tỏa đi khắp các nếp nhà tranh qua những chiếc giỏ tre của các bà nội trợ.
"Mẹ ơi, sao người ta không họp chợ ngày nào cũng được ạ?" – Tôi hỏi, chân sáo nhảy nhót trên đường.
Mẹ cười, giọng hiền từ:
"Cái gì cũng có mùa, có hội cháu ạ. Nếu ngày nào cũng họp chợ thì ai ra đồng làm lúa? Người ta phải làm lúa thì mới có hạt gạo mà mang ra chợ bán chứ. Chợ là nơi để người ta khoe cái giỏi, cái chăm của mình, nếu ngày nào cũng đi chơi thì lấy gì mà khoe?"
Triết lý của mẹ đơn giản nhưng thấm thía. Chợ không chỉ là nơi mua bán, nó là ngày hội của những người lao động. Nó nhắc nhở chúng tôi rằng muốn có được miếng bánh ngon hay con gà đất đẹp, con người ta phải đổ mồ hôi xuống đất, phải chờ đợi và kiên nhẫn với thời gian.
Về đến cổng làng, tôi thấy con Mận đã đứng đợi sẵn. Nó chạy lại, mắt dán chặt vào con gà đất trên tay tôi.
"Đâu, cho tao thổi thử một cái xem nào!"
Tôi đưa con gà cho nó, lòng đầy tự hào. Tiếng "tu tu" vang lên giữa buổi trưa tĩnh mịch, hòa cùng tiếng ve sầu đang bắt đầu râm ran trên ngọn cây khế. Con Mận cười tít mắt, nó khoe với tôi một nắm ngô bung mẹ nó vừa làm xong. Chúng tôi ngồi dưới bóng mát của cây đa cổng làng, chia nhau miếng quà quê, chia nhau những niềm vui nhỏ bé vừa nhặt nhạnh được.
Ông nội đi từ trong làng ra, thấy hai đứa nhóc lấm lem nhưng hớn hở, ông dừng lại vuốt râu:
"Đi chợ về có thấy gì lạ không Tí?"
"Cháu thấy nhiều thứ đẹp lắm ông ạ. Cháu thấy cả cái thế giới thu nhỏ trong chợ."
Ông nội gật đầu, ánh mắt ông nhìn về phía khu chợ xa xa, nơi khói bếp từ những hàng quà vẫn còn vương vấn:
"Chợ làng mình là cái gương soi của lòng người đấy. Nhìn cách người ta bán, cách người ta mua, cháu sẽ thấy họ yêu mảnh đất này đến nhường nào. Đất cho mình hạt lúa, mình mang hạt lúa đi nuôi nhau. Cuộc sống chỉ cần thế thôi là đủ đầy."
Sau này, khi tôi đi đến những siêu thị lớn ở thành phố, nơi có ánh đèn điện rực rỡ, có điều hòa mát rượi và những kệ hàng xếp tăm tắp, tôi lại thấy mình lạc lõng. Ở đó, người ta mua bán trong im lặng, người ta không mặc cả, không hỏi han nhau về mùa màng hay con cái. Những miếng thịt được bọc trong màng bọc nilon lạnh lẽo không còn mùi của nắng, của gió. Những bó rau sạch tinh tươm nhưng thiếu đi vị mặn mòi của phù sa.
Lúc đó, tôi lại thấy thèm đến cháy lòng cái không khí ồn ào, chen chúc của chợ làng. Thèm cái mùi tanh nồng của tôm cá, mùi thơm của bánh rán và cả cái tiếng lạch cạch của những chiếc xe đạp thồ. Tôi nhận ra rằng, khu chợ cũ kỹ ấy chính là nơi lưu giữ linh hồn của làng quê, nơi mà con người ta sống thực nhất, chân thành nhất với nhau.
Chuyến viễn chinh trong giỏ đi chợ của mẹ ngày ấy đã dạy cho tôi biết trân trọng những giá trị lao động, dạy tôi biết nhìn thấy vẻ đẹp trong những thứ bình dị nhất. Và hơn tất cả, nó để lại trong tôi hình ảnh người mẹ tảo tần, gánh cả thế giới trên vai để mang về cho con một niềm vui nhỏ bé bằng đất nung.
Mùi đất hăng nồng, hương lúa dìu dịu, vị ngọt của bánh rán và tiếng "tu tu" của con gà đất... tất cả hòa quyện thành một khúc ca đời thường da diết. Những năm cuối thế kỷ 20, cái chợ làng vẫn đứng đó như một nhân chứng cho sự giao thoa của thời gian, che chở cho những ước mơ của lũ trẻ và những lo toan của người lớn.
Trời chiều buông xuống, bóng mẹ vác giỏ in dài trên con đường làng. Tôi chạy theo mẹ, thấy mình như một chú chim nhỏ đang bay về tổ ấm. Trong chiếc giỏ tre ấy, dường như mẹ không chỉ đựng thức ăn, mà mẹ đang đựng cả một tương lai no ấm cho tôi.
Ngày mai, mẹ lại ra đồng, tôi lại đi chăn trâu với con Mận. Nhưng trong lòng tôi, dư âm của buổi chợ hôm nay vẫn còn vang vọng mãi. Nó giống như một thước phim màu rực rỡ, thắp sáng lên những mảng màu xám xịt của cuộc sống lam lũ.
"Ngày mai mình lại đi bắt dế nhé Mận!" – Tôi hét lên khi chia tay nó ở cổng nhà.
"Ừ, mang theo con gà đất đi cho nó xem trận đấu!"
Tiếng cười của chúng tôi tan vào không gian, hòa vào mùi khói bếp nồng nàn đang tỏa ra từ gian bếp của mỗi nhà. Một ngày bình thường ở làng quê khép lại, nhưng trong tôi, mỗi ngày đều là một cuộc phiêu lưu mới, bắt đầu từ những điều giản đơn nhất như một chuyến đi chợ cùng mẹ.