Bờ mương chạy dọc theo xóm tôi không phải là một kỳ quan thiên nhiên, nhưng với đám trẻ con chúng tôi, nó quan trọng chẳng kém gì trụ sở Liên Hợp Quốc mà tôi thấy trên tivi. Đó là nơi phân chia ranh giới giữa "đám trẻ xóm Trên" và "lũ giặc xóm Dưới". Nước mương đục ngầu, thỉnh thoảng có vài nhành lục bình trôi dạt, nhưng nó lại là chứng nhân cho biết bao cuộc thương thuyết, những trận đánh giả tưởng và cả những giọt nước mắt hòa giải.
Sáng nay, không khí ở bờ mương căng thẳng lạ thường. Thằng Thắng "Còi" – đại diện xóm Trên – đang đứng khoanh tay, mặt hất lên trời như một vị tướng vừa mất đi một vùng lãnh thổ quan trọng. Đối diện nó là thằng Dũng "Mập" của xóm Dưới. Nguyên nhân của cuộc xung đột hôm nay cực kỳ nghiêm trọng: Một quả bóng nhựa màu xanh của xóm Trên đã bay sang lãnh địa xóm Dưới và bị thằng Dũng "tịch thu" vì tội "xâm phạm chủ quyền".
Tôi và Cái Tí ngồi trên bãi cỏ gần đó, đóng vai trò là "quan sát viên quốc tế". Thực ra, tôi thích gọi chúng tôi là những triết gia trung lập hơn.
"Bin này, mày có thấy người lớn cũng giống như bọn nó không?" Cái Tí vừa bứt một cọng cỏ gà vừa hỏi. "Bố tao và chú hàng xóm cũng vừa cãi nhau vì cái hàng rào bị lệch mất mười centimet. Mười centimet đấy, còn chẳng bằng chiều dài của một con thằn lằn."
Tôi gật đầu, mắt vẫn không rời khỏi cuộc đối đầu:
"Người lớn gọi đó là 'tranh chấp địa chính trị' hoặc 'bảo vệ quyền sở hữu'. Nhưng thực ra tất cả đều bắt nguồn từ một thứ mà ông nội tao gọi là 'cái tôi khổng lồ'. Khi cái tôi quá to, người ta không còn chỗ để chứa sự thông cảm nữa."
Thằng Thắng "Còi" lên tiếng, giọng nó rít qua kẽ răng:
"Dũng Mập, mày có trả bóng không thì bảo? Đó là bóng của xóm Trên, gió thổi nó sang chứ nó không tự ý vượt biên!"
Dũng Mập cười hố hố, cái bụng mỡ rung lên bần bật:
"Gió thổi hay người đá? Tao chỉ biết nó nằm trên đất xóm Dưới. Theo luật bờ mương, thứ gì rơi xuống đất tao thì là của tao. Muốn lấy lại à? Đổi bằng năm viên bi ve loại xịn, không thì miễn bàn."
Cuộc tranh cãi bắt đầu leo thang. Những từ ngữ mà chúng nghe lỏm được từ các cuộc cãi vã của người lớn bắt đầu được lôi ra sử dụng một cách đầy ngây ngô nhưng cũng không kém phần sát thương. Chúng nói về "công lý", về "danh dự" và về "sự trừng phạt".
Tôi chợt nhận ra, trẻ con khi cãi nhau thực sự là một phiên bản phóng đại của người lớn. Chúng tôi không có những bản hợp đồng hay những văn bản pháp lý, chúng tôi chỉ có những lời hứa và những "luật bất thành văn". Nhưng điểm khác biệt lớn nhất là chúng tôi cãi nhau vì một quả bóng nhựa trị giá năm ngàn đồng, còn người lớn cãi nhau vì những thứ mà họ cho là "vô giá" nhưng thực ra cũng chỉ để thỏa mãn cái cảm giác chiến thắng.
"Dừng lại!" Tôi đứng phắt dậy, bước tới giữa hai "nguyên thủ quốc gia". "Tại sao chúng ta không tổ chức một Đại hội Hòa bình?"
Thằng Thắng và thằng Dũng nhìn tôi như nhìn một sinh vật lạ. Cái Tí cũng lạch bạch chạy tới, nó nhanh nhảu bổ sung:
"Đúng đấy! Bin nói đúng. Thay vì đánh nhau rồi cả đám cùng bị mẹ đánh đòn vì bẩn quần áo, tại sao không ngồi xuống đây? Tao có một túi kẹo lạc mẹ mới mua, chúng ta sẽ dùng nó để làm vật phẩm ngoại giao."
Từ "ngoại giao" của Cái Tí có tác dụng thần kỳ. Đám trẻ con luôn bị thu hút bởi những từ ngữ kêu như chuông. Chúng tôi ngồi bệt xuống cỏ, vòng tròn xung quanh túi kẹo lạc. Bờ mương bỗng chốc biến thành bàn đàm phán tròn.
"Bây giờ," tôi bắt đầu bằng giọng nghiêm túc nhất có thể, "thằng Thắng cho rằng quả bóng là của nó vì nó bỏ tiền ra mua. Thằng Dũng cho rằng quả bóng thuộc về nó vì nó có công nhặt được trên đất nhà mình. Cả hai đều đúng theo lý lẽ riêng. Nhưng có một sự thật là: nếu không có bóng, cả hai xóm đều không có gì để chơi chiều nay."
"Thì sao?" Thắng Còi hậm hực.
"Thì chúng ta đang lãng phí thời gian hạnh phúc chỉ để chứng minh ai là người sở hữu một miếng nhựa đầy hơi," tôi chiêm nghiệm. "Người lớn thường mất cả đời để tranh giành một miếng đất, rồi cuối cùng họ cũng chỉ nằm dưới đất đó mà thôi. Các cậu muốn dành cả buổi chiều để ôm quả bóng một mình, hay muốn cùng nhau đá bóng cho đến khi mặt trời lặn?"
Thằng Dũng Mập nhìn quả bóng xanh trong tay, rồi nhìn túi kẹo lạc của Cái Tí. Nó tặc lưỡi:
"Thực ra quả bóng này hơi xì hơi một chút, đá một mình cũng chẳng vui."
"Và tao cũng chẳng muốn mất năm viên bi ve cho một quả bóng sắp hỏng," Thắng Còi dịu giọng.
Thế là, cuộc đàm phán kết thúc nhanh chóng một cách không ngờ. Quả bóng được trả lại với điều kiện xóm Dưới được tham gia vào trận đấu chiều nay và Cái Tí phải chia đều số kẹo lạc.
Nhìn bọn chúng vừa ăn kẹo vừa bá vai bá cổ nhau đi về phía sân bãi, tôi thấy nhẹ nhõm lạ lùng. Hóa ra, hòa bình không khó như người lớn vẫn thường vẽ ra trên bản tin thời sự. Nó chỉ cần một túi kẹo lạc, một quả bóng xì hơi và một chút thành thật để nhận ra rằng niềm vui chung luôn lớn hơn sự kiêu hãnh cá nhân.
Cái Tí ngồi xuống cạnh tôi, nó nhai kẹo chóp chép:
"Bin, mày giỏi thật đấy. Sao người lớn không làm như mày nhỉ? Họ cứ phải kiện tụng, rồi chửi bới, rồi thậm chí là không nhìn mặt nhau hàng chục năm chỉ vì một cái cây rụng lá sang sân nhà khác."
Tôi nhìn xuống dòng nước mương đang lững lờ trôi. Những nhành lục bình vẫn cứ ung dung trôi qua ranh giới của hai xóm mà chẳng cần xin phép ai.
"Vì người lớn họ không ăn kẹo lạc, Tí ạ," tôi thở dài. "Hoặc là vì họ đã quên mất vị ngọt của kẹo lạc rồi. Họ chỉ thích những thứ có vị đắng của quyền lực và vị mặn của tiền bạc. Khi người ta lớn lên, cái dạ dày của họ trở nên khó chiều, và trái tim họ cũng trở nên chật chội hơn."
"Tao không muốn lớn lên chút nào," Cái Tí lẩm bẩm. "Lớn lên trông mệt mỏi quá. Tao chỉ muốn mãi mãi ngồi đây, chia kẹo lạc và xem mày làm triết gia."
Tôi cười, nhưng trong lòng lại dâng lên một nỗi buồn man mác. Tôi biết rằng cái bờ mương này rồi sẽ có ngày bị san lấp để nhường chỗ cho những con đường bê tông phẳng lì. Những nhành lục bình sẽ biến mất, và đám trẻ chúng tôi rồi cũng sẽ lớn lên, sẽ mặc những bộ đồ phẳng phiu, đi những đôi giày bóng loáng và có thể sẽ đứng ở hai bên của một ranh giới nào đó, tranh cãi về những thứ "quan trọng" hơn một quả bóng nhựa.
"Tí này, mày có hứa là sau này dù có chuyện gì xảy ra, nếu chúng mình có cãi nhau, mày cũng sẽ mang một túi kẹo lạc đến tìm tao không?"
Cái Tí nhìn tôi, đôi mắt nó trong veo như nước mưa:
"Tao hứa. Nhưng mày phải hứa là không được biến thành một người lớn hay nhíu mày và rung chân đấy nhé."
Chúng tôi móc ngoéo tay nhau – một nghi lễ thiêng liêng và có giá trị cam kết cao hơn bất kỳ văn bản đóng dấu đỏ nào của người lớn.
Buổi chiều hôm đó, trận bóng giữa hai xóm diễn ra vô cùng náo nhiệt. Không còn xóm Trên, không còn xóm Dưới, chỉ có những đôi chân lấm lem bùn đất đuổi theo một vòng tròn màu xanh. Quả bóng nhựa bay lên cao, in bóng xuống dòng mương đục, và trong khoảnh khắc đó, tôi thấy thế giới này thật trọn vẹn.
Ông nội tôi đứng từ xa quan sát, ông chống gậy và mỉm cười. Khi tôi chạy lại gần để uống nước, ông xoa đầu tôi và bảo:
"Bin này, con có biết tại sao trẻ con lại dễ làm hòa không?"
"Vì tụi con có kẹo lạc ạ?" Tôi hóm hỉnh trả lời.
Ông cười, nếp nhăn trên mặt ông giãn ra như những đường vân gỗ quý:
"Cũng đúng một phần. Nhưng quan trọng hơn là vì trẻ con coi trọng bạn chơi hơn là món đồ chơi. Người lớn thì ngược lại, họ thường coi trọng món đồ chơi hơn là người bạn cùng chơi với mình. Đó là lý do thế giới của họ luôn đầy rẫy những cuộc chiến không hồi kết."
Tôi nhìn những đứa bạn đang hò hét ngoài kia. Thằng Dũng Mập vừa lỡ chân làm ngã thằng Thắng Còi, nhưng thay vì đấm nhau như lúc sáng, thằng Dũng đã đưa tay ra kéo bạn dậy và cả hai lại tiếp tục chạy.
Hóa ra, bài học về hòa bình nằm ngay ở việc chúng ta sẵn sàng đưa tay ra khi đối phương ngã xuống, thay vì giẫm thêm một bước để chứng tỏ mình mạnh hơn.
Khi mặt trời bắt đầu lặn, nhuộm đỏ cả một vùng bờ mương, chúng tôi chia tay nhau. Quả bóng nhựa đã trầy xước nhiều hơn, nhưng nó dường như lấp lánh hơn dưới ánh chiều tà.
Tôi đi bộ về nhà, lòng tràn đầy một cảm giác thỏa mãn kỳ lạ. Tôi đã nhận ra rằng, làm một người hòa giải thực ra không cần phải có quyền lực tối cao hay những bài diễn văn hùng hồn. Chỉ cần bạn có đủ sự hồn nhiên để thấy rằng một buổi chiều vui vẻ đáng giá hơn ngàn lần sự thắng thua trên một ranh giới ảo.
Về đến nhà, tôi thấy bố và chú hàng xóm đang đứng ở hàng rào. Tôi giật mình, lo sợ một cuộc tranh chấp mười centimet lại nổ ra. Nhưng không, bố tôi đang đưa cho chú một túi cam ở quê mới gửi lên, và chú hàng xóm thì đang cười nói về việc sẽ cùng bố tôi sửa lại cái hàng rào cho đẹp hơn.
"À, hóa ra bố cũng biết ăn kẹo lạc," tôi thầm nghĩ và mỉm cười một mình.
Người lớn thỉnh thoảng cũng làm tôi bất ngờ. Có lẽ trong một khoảnh khắc nào đó, phần trẻ con trong họ đã trỗi dậy, nhắc nhở họ rằng việc làm hàng xóm tốt của nhau thì vui hơn nhiều so với việc làm chủ sở hữu của mười centimet đất khô cằn.
Tôi bước vào nhà, lấy cuốn sổ tay ra và ghi thêm một dòng: "Hòa bình không phải là khi không có tranh chấp, mà là khi chúng ta chọn kẹo lạc thay vì chọn nắm đấm."
Đêm đó, tôi ngủ rất ngon. Tôi mơ thấy dòng mương xóm tôi biến thành một dòng sông kẹo lạc khổng lồ, nơi tất cả mọi người – cả trẻ con lẫn người lớn – đều chèo thuyền bằng những quả bóng nhựa màu xanh, cùng nhau trôi về một nơi mà không có ranh giới, không có xóm Trên, không có xóm Dưới, chỉ có tiếng cười và mùi vị ngọt ngào của sự thông cảm.
Tôi chợt hiểu rằng, thế giới này thực ra rất nhỏ bé. Nhỏ đến mức có thể nằm gọn trong lòng bàn tay nếu chúng ta biết nắm lấy tay nhau, và cũng nhỏ đến mức có thể vỡ tan nếu ai cũng muốn giữ chặt lấy phần của mình.
Cái bờ mương vẫn nằm đó, lặng lẽ giữa bóng tối, tiếp tục chứng kiến những thế hệ trẻ thơ lớn lên và những thế hệ người lớn già đi. Nó vẫn chảy, như một lời nhắc nhở không lời về sự bao dung của đất mẹ, nơi mà nước luôn tìm cách hòa làm một chứ không bao giờ tự chia cắt mình thành những mảnh vụn riêng tư.
Tôi khép đôi mắt lại, thấy mình vẫn là cậu bé tám tuổi may mắn, vì còn có một bờ mương để mơ mộng và có một túi kẹo lạc để sẻ chia. Và có lẽ, đó chính là tất cả những gì một "triết gia gầm bàn" cần để cảm thấy mình là người giàu có nhất thế gian.