Ngôi Nhà

Trường học đối với đám trẻ con xóm tôi là một khái niệm đầy mâu thuẫn. Đó là nơi có những trang giấy trắng tinh thơm mùi mực mới, nhưng cũng là nơi có những bài toán đố làm đầu óc chúng tôi rối bời như một cuộn len bị mèo cào. Người lớn đo lường sự thông minh của chúng tôi bằng những con số đỏ chót ghi ở góc vở. Một con mười đồng nghĩa với việc bạn là thiên tài và có quyền đòi một cây kem mút; một con hai đồng nghĩa với việc bầu trời sụp đổ và cái mông của bạn sắp phải làm quen với roi mây.

Nhưng có một lớp học nằm ngoài mọi quy chuẩn của ngành giáo dục, một nơi mà chúng tôi luôn khao khát được "đi học" dù chẳng ai bắt buộc. Đó là hiên nhà của ông Giáo Già, nơi nằm nép mình sau một rặng hoa dâm bụt đỏ rực, nhìn ra khoảng sân gạch rêu phong và những tán cau cao vút chạm tận mây xanh.

Ông Giáo Già không dùng phấn, không có bảng đen, và quan trọng nhất là ông không bao giờ chấm điểm. Ông bảo, cuộc đời này vốn dĩ đã có quá nhiều con số rồi, đừng mang chúng vào giữa những giấc mơ của trẻ con làm gì cho chật chội.

"Ông ơi, hôm nay mình học bài gì ạ?" thằng Tí Sứt hỏi khi vừa leo tót lên bậc thềm, tay nó vẫn còn cầm một con chuồn chuồn ngô đang đập cánh phành phạch.

Ông Giáo Già đang ngồi trên chiếc ghế mây, tay cầm chiếc quạt nan khẽ phẩy. Ông nhìn con chuồn chuồn trong tay Tí Sứt, ánh mắt ông nheo lại đầy hiền hậu:

"Hôm nay chúng ta sẽ học về... sự im lặng của đôi cánh."

"Sự im lặng mà cũng phải học sao ông?" cái Tí Hin ngạc nhiên, nó đang bận rộn sắp xếp những hạt cườm đủ màu sắc ra mặt bàn đá.

"Phải học chứ," ông Giáo Già chậm rãi nói, giọng ông trầm ấm như tiếng gió thổi qua những kẽ lá cau. "Nếu con chuồn chuồn này không biết im lặng, nó sẽ không bao giờ bắt được con muỗi. Nếu gió không biết im lặng, chúng ta sẽ không bao giờ nghe thấy tiếng lá rơi. Và nếu các cháu không biết im lặng trong lòng, các cháu sẽ không bao giờ thấy được những điều kỳ diệu đang diễn ra ngay trước mắt."

Thế là, lớp học bắt đầu bằng một bài tập kỳ lạ: chúng tôi phải ngồi im trong vòng năm phút và chỉ được dùng tai để "nhìn" thế giới.

Lúc đầu, đó là một cực hình. Thằng Tí Sứt cứ cựa quậy như có kiến bò trong quần. Tôi thì cố gắng kìm nén một cái hắt hơi đang chực chờ bùng nổ. Cái Tí Hin thì cứ mải mê đếm những sợi râu trắng như cước trên cằm ông Giáo Già. Nhưng rồi, khi không khí tĩnh lặng bao trùm, một thế giới khác bắt đầu hiện ra.

Tôi nghe thấy tiếng một giọt nước rơi xuống từ vòi nước ở góc sân, thanh âm trong veo như tiếng đàn cầm. Tôi nghe thấy tiếng một con kiến đang tha mảnh lá khô trên bậc thềm, tiếng lạo xạo nhỏ đến mức chỉ có những tâm hồn thật sự yên tĩnh mới cảm nhận được. Và xa hơn kia, tiếng xào xạc của cánh đồng lúa đang thì con gái, tiếng dòng sông thở dài khi va vào những bụi tre già.

"Các cháu thấy gì rồi?" ông Giáo Già khẽ hỏi khi năm phút kết thúc.

"Cháu thấy tiếng của màu xanh ông ạ!" tôi thốt lên, một cảm giác sảng khoái lan tỏa khắp cơ thể. "Màu xanh của lá cây không hề im lặng, nó đang rì rào kể chuyện về nắng và gió."

"Cháu thì thấy tiếng bụng con chuồn chuồn kêu... chắc nó đang đói," Tí Sứt gãi đầu, vẻ mặt vô cùng nghiêm trọng.

Ông Giáo Già bật cười, điệu cười của ông làm những nếp nhăn trên gương mặt giãn ra, trông ông trẻ lại đến mấy mươi tuổi. Ông bảo Tí Sứt thả con chuồn chuồn đi. Khi đôi cánh mỏng manh ấy vút lên bầu trời, ông bắt đầu kể cho chúng tôi nghe về những bài học không có trong sách giáo khoa.

Ông dạy chúng tôi rằng, điểm mười thực sự của một con người không nằm ở trên giấy, mà nằm ở cách họ đối xử với một con kiến, một nhành hoa. Ông bảo, một người giỏi toán mà không biết thương một con chim sẻ bị thương thì cái giỏi đó cũng chỉ là một đống con số khô khan. Một người viết chữ đẹp mà lời nói ra làm đau lòng người khác thì nét chữ ấy cũng chỉ là những đường kẻ vô hồn.

"Thế tại sao cô giáo ở trường lại hay mắng cháu vì tội viết chữ xấu hả ông?" Tí Sứt thắc mắc, đôi tay lấm lem mực của nó vẫn là bằng chứng rõ ràng nhất cho sự "vụng về" trong mắt các giáo viên chính quy.

Ông Giáo Già cầm bàn tay nhỏ bé của Tí Sứt lên, quan sát những vết chai và những vết mực lem luốc:

"Chữ xấu có thể sửa, nhưng tâm hồn méo mó thì khó uốn nắn lắm. Bàn tay này của cháu biết dựng lồng cho dế, biết nhặt rau giúp mẹ, biết nắm tay bạn khi bạn ngã. Đó là những 'nét chữ' đẹp nhất mà ông từng thấy."

Cái Tí Hin bỗng nhiên hỏi một câu mà tôi chắc chắn chưa có vị tiến sĩ nào trả lời thỏa đáng được:

"Ông ơi, vậy điểm số để làm gì ạ? Nếu nó không quan trọng, tại sao bố mẹ cháu lại buồn khi thấy cháu bị điểm kém?"

Ông Giáo Già nhìn ra rặng dâm bụt đỏ thắm dưới nắng chiều. Ông im lặng hồi lâu rồi mới chậm rãi trả lời:

"Điểm số giống như những cột mốc bên lề đường vậy. Nó giúp cháu biết mình đang đi đến đâu trên con đường kiến thức. Nhưng cái sai của người lớn là họ chỉ mải mê nhìn vào cột mốc mà quên mất việc thưởng thức phong cảnh dọc đường. Họ tưởng rằng chạm vào cột mốc số mười là kết thúc hành trình, trong khi thực ra, hành trình của trái tim mới là vô tận."

Trong lớp học của ông Giáo Già, chúng tôi được phép sai. Chúng tôi có thể trả lời rằng hai cộng hai bằng... một gia đình, vì có bố, có mẹ và hai đứa con. Ông không gạch chéo bằng mực đỏ, ông chỉ cười và bảo: "Đó là một câu trả lời mang đậm tính nhân văn, dù về mặt thương mại thì nó hơi thua lỗ một chút."

Ông dạy chúng tôi cách quan sát những đám mây để dự báo niềm vui của ngày mai. Ông dạy chúng tôi cách ngửi mùi của đất để biết khi nào mưa sắp về. Ông bảo, thiên nhiên là một cuốn sách khổng lồ và mỗi đứa trẻ đều là một tác giả đang viết nên những chương đời của mình bằng chính sự tò mò của chúng.

Có một buổi chiều, ông mang ra một rổ quả hồng xiêm chín mọng. Nhưng thay vì bảo chúng tôi ăn ngay, ông lại đặt mỗi đứa một quả vào lòng bàn tay và bảo hãy "nói chuyện" với nó.

"Quả hồng xiêm này đã phải trải qua bao nhiêu ngày nắng, bao nhiêu đêm mưa mới có thể ngọt lịm thế này?" ông hỏi.

Chúng tôi nhìn quả hồng xiêm da nâu, xù xì và thô ráp. Tôi chợt nghĩ đến đôi bàn tay của mẹ, cũng xù xì và thô ráp như thế, nhưng bên trong luôn chứa đựng sự ngọt ngào vô bờ bến dành cho tôi. Bài học về sự biết ơn diễn ra giản đơn như vậy, không cần những định nghĩa trừu tượng, không cần những lời răn dạy đao to búa lớn. Chúng tôi ăn quả hồng xiêm mà thấy nó ngọt hơn hẳn mọi ngày, cái ngọt thấm vào tận tâm hồn.

Lớp học của ông Giáo Già thường kết thúc khi bóng tối bắt đầu phủ lên những tán cau. Đó là lúc ông lấy ra chiếc sáo trúc cũ, thổi lên những giai điệu trầm bổng, lúc dìu dặt như tiếng suối chảy, lúc mạnh mẽ như tiếng thác đổ. Chúng tôi ngồi nghe, thấy mình như những chú chim nhỏ đang bay lượn giữa không gian bao la, nơi không có bàn ghế, không có những bài kiểm tra áp lực, chỉ có âm nhạc và sự tự do tuyệt đối.

"Các cháu ạ," ông nói khi tiếng sáo vừa dứt. "Mai này các cháu sẽ lớn lên, sẽ phải bước vào những ngôi trường to lớn hơn, nơi có những bài thi khắc nghiệt hơn. Nhưng hãy hứa với ông một điều: đừng bao giờ để điểm số đè bẹp mất cái 'đứa trẻ' trong lòng mình. Hãy luôn giữ cho đôi tai biết nghe tiếng lá rơi và đôi mắt biết nhìn thấy con voi đi xe đạp trên mây."

Chúng tôi đồng thanh hứa, dù lúc đó chúng tôi chưa thực sự hiểu hết sức nặng của lời hứa ấy. Chúng tôi chỉ biết rằng, ở hiên nhà này, dưới sự dẫn dắt của một người già mang trái tim trẻ thơ, chúng tôi cảm thấy mình thông minh hơn bao giờ hết. Chúng tôi thông minh vì biết yêu thương, vì biết lắng nghe sự im lặng, và vì biết rằng thế giới này rộng lớn hơn nhiều so với những gì được gói gọn trong một trang vở.

Khi tôi trở về nhà, mẹ hỏi hôm nay ông Giáo dạy gì. Tôi mỉm cười và bảo:

"Ông dạy con cách làm một người hạnh phúc mẹ ạ."

Mẹ tôi ngẩn người ra, rồi mẹ cười, xoa đầu tôi: "Ông Giáo này thật là... dạy những thứ chẳng ai mang đi thi được bao giờ."

Nhưng tôi biết, bài thi của ông Giáo Già là bài thi kéo dài suốt cả một đời người. Bài thi ấy không diễn ra trong bốn mươi lăm phút, nó diễn ra trong từng hơi thở, từng hành động và từng cách chúng ta nhìn nhận cuộc sống.

Đêm đó, tôi nằm mơ thấy mình nhận được một bài kiểm tra từ ông Giáo Già. Đề bài chỉ vỏn vẹn một dòng: "Hãy vẽ lại nụ cười của gió". Và tôi thấy mình đang say sưa vẽ, không phải bằng bút màu, mà bằng những cánh hoa dâm bụt và mùi hương của quả hồng xiêm chín. Tôi được điểm mười, không phải vì tôi vẽ đẹp, mà vì tôi đã dám tin rằng gió thực sự biết cười.

Người lớn có thể sở hữu những tấm bằng đỏ, những học vị cao sang, nhưng tôi tin chắc rằng họ sẽ phải ghen tị với chúng tôi – những học trò của lớp học không điểm số. Bởi vì chúng tôi có một người thầy không dạy chúng tôi cách kiếm tiền, mà dạy chúng tôi cách "kiếm" thấy niềm vui từ những điều bình dị nhất.

Dưới vòm trời lấp lánh những vì sao, ngôi nhà của ông Giáo Già vẫn đứng đó, lặng lẽ và khiêm nhường, như một kho lưu trữ những giá trị tinh khôi nhất của tuổi thơ. Và dù sau này rặng dâm bụt có tàn, những tán cau có già đi, thì những bài học về "sự im lặng của đôi cánh" vẫn sẽ mãi rung động trong tâm khảm của chúng tôi, như một tấm lá chắn bảo vệ chúng tôi khỏi sự khô cằn của thế giới "người khổng lồ".

Sáng mai, khi mặt trời lên, tôi sẽ lại đến hiên nhà ấy. Vì tôi biết, hôm nay ông Giáo sẽ dạy chúng tôi về "màu sắc của lòng nhân hậu". Một bài học mà có lẽ, ngay cả những người lớn đang tất bật ngoài kia cũng nên một lần ngồi lại để lắng nghe.