Ngôi Nhà

Trong thế giới của những đứa trẻ chúng tôi, có những địa điểm được bao phủ bởi một màn sương thần thoại, nơi mà ranh giới giữa thực tại và cổ tích trở nên mỏng manh như một tờ giấy pơ-lu-ya. Tiệm tạp hóa của bà cụ Mù chính là một nơi như thế. Gọi là tiệm cho oai, thực chất đó chỉ là một gian chái nhỏ lợp lá cọ nằm nép mình dưới bóng một cây đa cổ thụ, nơi rễ cây quấn quýt quanh nền gạch vồ như những con rồng canh giữ kho báu.

Bà cụ Mù không thực sự mù. Mẹ tôi bảo mắt bà chỉ bị kéo màng nên nhìn đời qua một lớp khói đục, nhưng với chúng tôi, bà có một loại "nhãn lực" đặc biệt. Bà không cần nhìn cũng biết thằng Tí Sứt đang lén thò tay định bốc trộm một viên kẹo mạch nha, hay cái Tí Hin đang phân vân giữa chiếc kẹp tóc màu hồng và màu xanh lơ.

"Tí Sứt đấy à? Tay con vừa nghịch bùn xong, đừng có chạm vào hũ kẹo kẻo kiến nó bu," bà cụ Mù cất tiếng, giọng bà khàn khàn như tiếng lá khô cọ vào nhau, dù mắt bà vẫn đang nhìn chăm chằm vào khoảng không vô định phía trước.

Thằng Tí Sứt giật thót mình, vội vàng rụt tay lại như vừa chạm vào điện. Nó nhìn tôi, mắt trợn tròn đầy kinh hãi: "Mùi ơi, bà có mắt ở sau lưng thật mày ạ!"

Tiệm tạp hóa của bà là một bảo tàng của những mùi vị và ký ức. Ở đó có mùi nồng nồng của nước mắm đựng trong chum sành, mùi thơm lựng của kẹo lạc, mùi hắc của dầu hỏa và mùi của những tờ báo cũ dùng để gói hàng. Những món đồ ở đây không được sắp xếp theo quy tắc của các siêu thị hiện đại sau này, mà chúng nằm chồng chất lên nhau, tạo thành những hang hốc bí hiểm.

Có những chiếc lọ thủy tinh đựng đầy những viên kẹo màu sắc lấp lánh như những viên ngọc bích, có những xấp giấy điều dùng để viết sớ, và có cả những món đồ chơi bằng nhựa rẻ tiền mà với chúng tôi, chúng quý giá hơn bất cứ thứ kim cương nào trên đời.

"Bà ơi, cho cháu một hào kẹo bột ạ," tôi vừa nói vừa đặt tờ tiền lẻ mướt mồ hôi xuống mặt bàn gỗ đã mòn vẹt.

Bà cụ Mù khẽ mỉm cười, đôi tay nhăn nheo nhưng vô cùng khéo léo với lấy một mảnh giấy nhỏ, cuộn thành hình cái phễu rồi xúc những viên kẹo trắng tinh, thơm mùi bột nếp vào đó. Bà đưa cho tôi, không quên dặn dò:

"Ăn xong nhớ xúc miệng kẻo sâu răng nó đục lỗ trong mồm đấy nhé. Lúc đó thì có mà khóc đến tận trời."

Chúng tôi ngồi bệt xuống rễ cây đa phía trước tiệm, chia nhau những viên kẹo ngọt lịm. Cây đa này là "trạm quan sát" lý tưởng nhất xóm. Từ đây, chúng tôi có thể thấy con đường mòn chạy hun hút giữa hai hàng dâm bụt, thấy những người đàn bà gánh lúa đi ngang qua với chiếc nón lá trắng lấp loáng dưới nắng, và thấy cả những con chó vàng nằm lười biếng bên hiên nhà.

"Mày có nghĩ là bà cụ Mù đã sống từ thời vua Hùng không?" Tí Sứt hỏi, miệng vẫn đang mút kẹo chùn chụt.

"Chắc thế," tôi gật gù. "Nhìn cái tiệm của bà mà xem. Cái cân tiểu ly kia chắc là dùng để cân thuốc cho các quan đại thần ngày xưa đấy. Và cái hũ gốm đằng kia nữa, tao nghi là nó đựng nước cam lộ của Phật Bà Quan Âm."

Cái Tí Hin thì lại có một giả thuyết khác: "Tôi nghĩ bà là một tiên nữ bị đày xuống hạ giới. Vì bà trót làm vỡ chén ngọc của Ngọc Hoàng nên bị phạt phải đi bán kẹo cho tụi mình để chuộc lỗi. Khi nào bà bán hết một triệu viên kẹo, bà sẽ được bay về trời."

Lũ trẻ con luôn có cách giải thích thế giới bằng những câu chuyện cổ tích, vì thực tế thường quá tẻ nhạt để tin vào. Người lớn nhìn bà cụ Mù chỉ thấy một bà già đơn chiếc, sống bằng nghề bán vặt qua ngày. Họ thấy cái tiệm của bà lụp xụp, bụi bặm và cần được dọn dẹp. Nhưng chúng tôi thấy ở đó một vương quốc của sự hào phóng và những phép màu.

Có lần, tôi hỏi bà: "Bà ơi, sao bà không nhìn thấy mà bà lại biết cháu là ai?"

Bà cụ Mù dừng tay têm trầu, bà ngước đôi mắt đục mờ về phía tôi, hơi thở thơm mùi vôi và trầu không: "Mùi ạ, người ta nhìn nhau không chỉ bằng đôi mắt đâu. Bà nghe tiếng bước chân của con – nó nhẹ như tiếng mèo vồ mồi. Bà ngửi thấy mùi nắng trên áo con và mùi lá me trên tóc con. Thế giới này không chỉ có hình màu, nó còn có thanh âm và mùi vị nữa. Người lớn chỉ mải nhìn nên họ thường bỏ quên những thứ còn lại."

Câu nói đó làm tôi lặng người. Tôi chợt nhận ra rằng, sự "mù" của bà thực ra là một đặc ân giúp bà cảm nhận được những rung động tinh tế nhất của cuộc sống. Người lớn chúng ta – những người có đôi mắt sáng – thường quá bận rộn nhìn vào bảng giá, nhìn vào đồng hồ, nhìn vào những gương mặt cau có để rồi chẳng bao giờ thực sự "thấy" được một mùi hương hay một tiếng động nhỏ bé.

Một buổi chiều, trời bỗng đổ mưa rào. Những hạt mưa to bằng hạt ngô nện thình thịch xuống mái lá cọ của tiệm tạp hóa. Chúng tôi bị kẹt lại trong tiệm cùng với bà. Không gian nhỏ bé bỗng trở nên ấm cúng lạ thường. Mùi mưa hòa quyện với mùi lá cọ khô tạo nên một bầu không khí kỳ ảo.

Bà cụ Mù thắp một nén nhang thơm trên chiếc bàn thờ nhỏ ở góc nhà. Khói nhang bảng lảng quyện lấy những hũ kẹo, những xấp giấy, làm cho cái tiệm trông giống như một động tiên thực sự. Bà bắt đầu kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện từ thời bà còn là một cô bé tóc để chỏm.

Bà kể về những đêm hội làng đầy tiếng trống, về những con rồng làm bằng giấy màu rực rỡ dưới ánh trăng, và về những người lính đã đi qua con đường này mà không bao giờ trở lại. Giọng bà đều đều, lúc bổng lúc trầm theo nhịp mưa rơi. Chúng tôi ngồi im phăng phắc, cảm giác như mình đang được du hành thời gian qua lời kể của bà.

"Bà ơi, thế hồi đó kẹo có ngon như bây giờ không ạ?" Tí Sứt ngây ngô hỏi.

Bà cười, những nếp nhăn trên mặt xô lại: "Hồi đó làm gì có kẹo mạch nha hay kẹo bột như bây giờ. Chỉ có củ sắn luộc chấm với mật mía thôi. Nhưng mà nó ngọt lắm con ạ, cái ngọt của sự thiếu thốn nó sâu đậm hơn cái ngọt của sự đầy đủ."

Triết lý của bà cụ Mù luôn đơn giản và sắc lẹm như thế. Bà dạy chúng tôi rằng, giá trị của một viên kẹo nằm ở lúc bạn đang đói nhất, và giá trị của một người bạn nằm ở lúc bạn đang bị kẹt lại giữa cơn mưa rào.

Khi cơn mưa ngớt hẳn, để lại một bầu trời rửa sạch trong trẻo và những giọt nước đọng trên lá đa lấp lánh như kim cương, chúng tôi mới lục tục đứng dậy chào bà để về. Bà cụ Mù gọi chúng tôi lại, đưa cho mỗi đứa một quả oản được gói trong giấy bóng đỏ.

"Cầm lấy mà ăn cho có lộc. Sau này có đi đâu xa, có ăn sơn hào hải vị thì cũng đừng quên cái mùi lá cọ của tiệm bà nhé."

Chúng tôi tung tăng chạy về trên con đường đầy những vũng nước mưa phản chiếu bầu trời. Tôi nắm chặt quả oản trong tay, thấy lòng mình tràn đầy một niềm vui sướng khó tả. Tôi chợt hiểu rằng, tiệm tạp hóa của bà cụ Mù không bán kẹo, bà bán cho chúng tôi những "mảnh linh hồn" của quá khứ, giúp chúng tôi kết nối với những gì đã cũ nhưng không bao giờ lỗi thời.

Nhưng cuộc sống vốn dĩ không dừng lại dưới bóng cây đa. Một năm sau, khi tôi bắt đầu phải đi học ở ngôi trường xa hơn, nghe nói người ta đã phá bỏ tiệm tạp hóa để mở rộng con đường mòn thành một con đường nhựa rộng lớn. Cây đa cổ thụ vẫn còn đó, nhưng rễ của nó đã bị cắt cụt để xây vỉa hè. Bà cụ Mù được con cháu đưa về phụng dưỡng ở một nơi nào đó xa xôi, nơi có những ngôi nhà cao tầng kín cổng cao tường.

Tôi đến thăm cây đa vào một buổi chiều muộn. Không còn mùi nước mắm sành, không còn mùi kẹo lạc, cũng không còn giọng nói khàn khàn của bà cụ Mù. Chỉ còn lại tiếng còi xe inh ỏi và mùi khói xăng nồng nặc. Cây đa đứng đó, đơn độc và lạc lõng giữa sự hiện đại.

Tôi ngồi xuống chỗ rễ cây năm xưa, cố gắng nhắm mắt lại như bà cụ Mù đã dạy. Tôi cố gắng nghe tiếng bước chân của ký ức, cố gắng ngửi thấy mùi lá cọ khô trong gió. Nhưng tiếng động của xe cộ quá lớn, nó đè bẹp những rung động tinh tế mà tôi hằng mong đợi.

"Người lớn đã thắng rồi," tôi nghĩ thầm, một nỗi buồn đắng ngắt trào lên. "Họ đã biến vương quốc của chúng tôi thành một con đường để đi nhanh hơn, nhưng họ chẳng biết mình đang đi đâu."

Tôi nhận ra rằng, sự phát triển đôi khi là một sự đánh đổi tàn nhẫn. Chúng ta có những con đường nhựa bằng phẳng nhưng lại mất đi cảm giác của đôi bàn chân chạm đất. Chúng ta có những siêu thị hiện đại rực rỡ ánh đèn nhưng lại mất đi sự ấm áp của một tiệm tạp hóa dưới mái lá cọ. Và chúng ta có những đôi mắt sáng nhưng lại mù lòa trước vẻ đẹp của sự im lặng và những mùi hương xưa cũ.

"Mùi ơi! Về ăn cơm con!" tiếng mẹ gọi từ phía cuối đường nhựa.

Tôi đứng dậy, phủi bụi trên quần. Tôi chợt thấy mình đã cao thêm một chút so với ngày ngồi đây ăn kẹo bột. Cái áo của tôi không còn mùi lá me nữa, mà ám mùi khói bụi của phố xá. Tôi đã bắt đầu "dài ra" đúng như mẹ mong muốn, nhưng trái tim tôi bỗng thấy chật chội lạ thường.

Tôi đi về phía mẹ, nhưng trong túi áo tôi vẫn còn giữ một mảnh giấy bóng đỏ của quả oản năm xưa mà tôi chưa bao giờ nỡ vứt đi. Đó là "tấm vé" của tôi để quay về tiệm tạp hóa của bà cụ Mù mỗi khi thế giới này trở nên quá ồn ào và vô cảm.

Bà cụ Mù từng bảo, thế giới này không chỉ có hình màu. Và tôi tự hứa với lòng mình, dù đôi mắt có phải nhìn thấy bao nhiêu thứ xấu xí của sự trưởng thành, tôi vẫn sẽ dùng trái tim để nghe thấy tiếng kẹo mạch nha tan chảy, nghe thấy tiếng khói nhang bảng lảng và nghe thấy lời dặn dò của bà giữa những cơn mưa rào của cuộc đời.

Vì trong mỗi chúng ta đều có một tiệm tạp hóa của riêng mình, nơi lưu giữ những thứ "rác rưởi" quý giá nhất mà không một cuộc giải tỏa mặt bằng nào có thể chạm đến được. Chỉ cần ta còn biết "nhắm mắt lại để nhìn", thì vương quốc của bà cụ Mù sẽ vẫn mãi xanh tươi dưới bóng cây đa cổ thụ của ký ức.

Bước chân tôi trên mặt đường nhựa bỗng nhiên nhẹ đi một chút, vì tôi biết rằng, dưới lớp nhựa cứng nhắc kia, bùn đất vẫn đang thở, và những rễ cây đa vẫn đang âm thầm tìm cách vươn xa để ôm lấy những giấc mơ của chúng tôi.