Mùa hè trong ký ức của tôi không bắt đầu từ tờ lịch treo tường mà mẹ bóc mỗi sáng, cũng không bắt đầu từ những chùm hoa phượng rực đỏ như những đám cháy nhỏ trên tán cây đầu phố. Nó bắt đầu từ những âm thanh rỉ rả dưới những bụi cỏ ướt sương đêm. Đó là một thứ âm nhạc vừa mời gọi, vừa bí ẩn, giống như tiếng mời chào của một thế giới ngầm mà chỉ những kẻ có chiều cao dưới một mét hai mươi mới có thể thấu hiểu hoàn toàn. Tôi gọi đó là bản giao hưởng của những con dế mèn.
Người lớn thường coi dế là một loài côn trùng phá hoại hoặc đơn giản là một sinh vật gây ồn ào khiến họ mất ngủ. Nhưng với tôi, Tèo "Răng Sún" và con Tí "Điệu", dế mèn là những võ sĩ kiêu hùng, là những nghệ sĩ thực thụ và là những người bạn nắm giữ linh hồn của đất.
"Binh này, mày có nghe thấy tiếng con dế than ở góc bờ rào không? Tiếng nó trầm và vang lắm, chắc chắn là một đại tướng!"
Tèo thì thầm vào tai tôi, hơi thở nó còn nồng mùi bắp nướng. Hai đứa chúng tôi đang bò rạp trên bãi cỏ sau vườn, mông vểnh lên trời, tay cầm những chiếc lồng đan bằng tre nhỏ xíu. Việc bắt dế đối với lũ trẻ chúng tôi không khác gì một cuộc hành quân chinh phục những vùng đất mới. Bạn phải nín thở, phải bước đi nhẹ đến mức ngay cả những hạt sương cũng không bị rung động, và quan trọng nhất, bạn phải biết cách "nói chuyện" với đất.
"Suỵt! Mày nói to thế nó chạy mất bây giờ. Dế tướng thường rất kiêu ngạo, nó sẽ không lộ diện nếu thấy đối thủ không đủ tầm đâu."
Tôi ra vẻ sành sỏi, dù thực tế tôi chỉ mới bắt được vài con dế lửa bé xíu, loại dế mà Tèo hay chế giễu là "chưa đủ tuổi đi học mẫu giáo". Bắt dế là một nghệ thuật của sự kiên nhẫn. Bạn phải tìm thấy cái hang của chúng, thường là một cái lỗ tròn xoe, nhẵn thín dưới gốc cỏ. Sau đó, bạn dùng một cọng cỏ may đã tước bỏ lá, chỉ để lại cái đầu nhọn, khéo léo chọc vào hang. Nếu bạn may mắn, một cái đầu đen bóng với hai cái râu dài như hai sợi ăng-ten sẽ ló ra, giận dữ vì bị làm phiền.
"Lên rồi! Lên rồi!"
Tèo reo khẽ khi một con dế than to bằng ngón tay cái, đen nhức và bóng lộn, từ từ bò ra khỏi hang. Nó giương đôi càng răng cưa dũng mãnh, sẵn sàng tuyên chiến với bất cứ thứ gì dám cản đường. Chúng tôi khẽ khàng lùa nó vào lồng. Cảm giác khi chạm vào lớp vỏ cứng và mát lạnh của chú dế là một loại phấn khích mà không có món đồ chơi điện tử nào sau này có thể thay thế được.
Đêm đó, vương quốc dưới gầm bàn của tôi đón chào một thành viên mới. Tôi đặt chiếc lồng dế cạnh gối nằm. Tiếng gáy "ri ri" vang lên trong bóng tối, lúc trầm lúc bổng, như thể chú dế đang kể lại những câu chuyện về những cánh đồng xa xôi, về những giọt sương ngọt lịm trên lá cỏ mà nó đã từng nếm trải.
"Ông nội ơi, tại sao dế lại gáy vào ban đêm ạ?"
Tôi hỏi ông khi hai ông cháu đang ngồi hóng mát ngoài hiên. Ông nội chậm rãi nhấp một ngụm trà, đôi mắt nhìn xa xăm vào khoảng không hun hút.
"Dế gáy là để gọi bạn, và cũng là để khẳng định sự tồn tại của mình với bóng tối, Binh ạ. Mỗi con dế đều có một bài hát riêng. Có con hát về nỗi nhớ, có con hát về lòng kiêu hãnh. Người lớn bận rộn quá nên thường chỉ nghe thấy tiếng ồn, còn tụi con tâm hồn còn trong trẻo nên mới nghe thấy bài hát."
Tôi gật đầu, dù chỉ hiểu được một nửa. Tôi chợt nghĩ về bố. Bố cũng hay thức khuya, ngồi bên bàn làm việc với chồng hồ sơ dày cộp. Bố không gáy "ri ri", nhưng bố thở dài. Liệu tiếng thở dài của bố có phải là một "bản giao hưởng" của người lớn không? Có lẽ bố cũng đang khẳng định sự tồn tại của mình với những lo toan, nhưng tiếng hát của bố bị những con số và những hóa đơn đè nặng quá, nên chẳng ai nghe thấy được vẻ đẹp của nó cả.
Sáng hôm sau, con Tí "Điệu" chạy sang với đôi mắt đỏ hoe. Con dế lửa của nó đã chết. Nó đào một cái hố nhỏ dưới gốc cây hoa mười giờ, lót lá khô làm đệm rồi cẩn thận đặt chú dế vào đó.
"Binh ơi, dế chết rồi thì nó có lên thiên đường không?"
Tèo "Răng Sún" khoanh tay trước ngực, ra vẻ thông thái:
"Dế không lên thiên đường đâu. Nó sẽ hóa thành cỏ. Rồi mùa sau, những con dế khác sẽ ăn cỏ đó và lại tiếp tục gáy bài hát của nó. Đó gọi là luân hồi, bố tao bảo thế."
Chúng tôi đứng im lặng trước cái mộ nhỏ của chú dế. Trong mắt trẻ thơ chúng tôi, cái chết của một con dế là một sự kiện trọng đại, một sự mất mát không gì bù đắp nổi. Người lớn đi ngang qua, chỉ thấy ba đứa trẻ đang đứng ngẩn ngơ trước một vũng đất, họ mỉm cười cho đó là trò nghịch ngợm. Họ không biết rằng chúng tôi đang học bài học đầu tiên về sự hữu hạn của sự sống.
Những bản giao hưởng của dế mèn cứ thế nuôi dưỡng tâm hồn tôi qua những mùa hè rực nắng. Cho đến tận bây giờ, khi đã trở thành một người lớn luôn mang đôi giày da chật chội, đôi khi giữa những âm thanh náo nhiệt của phố thị, tôi vẫn chợt khựng lại khi nghe thấy một tiếng "ri ri" lạc lõng đâu đó trong hốc tường công sở. Lúc đó, tôi biết rằng đứa trẻ tám tuổi năm nào vẫn còn đang ngồi dưới gầm bàn gỗ, chăm chú nghe bản nhạc của đất, và nhắc nhở tôi rằng: Đừng bao giờ để những ồn ào của cuộc đời làm át đi tiếng hát của tâm hồn mình.