Khi những cánh diều sáo của chú Ba Đợi bắt đầu thu dây cũng là lúc cánh đồng xóm Đê bước vào những ngày bận rộn nhất trong năm. Cả một vùng trời nhuộm màu vàng óng ả, không chỉ là cái nắng của mùa hè mà còn là màu của lúa chín cúi đầu, nặng trĩu những hạt ngọc của đất trời. Mùa gặt về, mang theo hơi thở hối hả, nhọc nhằn nhưng cũng rộn ràng nhất của làng quê.
Sáng sớm, khi sương còn đọng trên lá cỏ, má Sáu đã thức dậy từ lúc nào. Tiếng mài liềm "sột soạt" dưới gầm giường thức tỉnh thằng Tí khỏi giấc mơ bay bổng. Nó dụi mắt, nhìn bóng mẹ đổ dài trên vách đất ám khói, đôi vai gầy ấy dường như đã sẵn sàng để gánh cả một vụ mùa trên lưng.
"Tí, dậy mau con. Theo ba ra đồng vác lúa, lớn rồi đừng có rong chơi mãi," tiếng ba Tí trầm đục vang lên bên chén trà sớm.
Cánh đồng buổi sáng đẹp như một bức tranh thêu. Những thợ gặt từ các xóm lân cận kéo về, nón lá trắng nhấp nhô giữa biển lúa vàng. Thằng Tí chạy chân trần trên con đường đê nứt nẻ, cảm giác hạt lúa khô chạm vào da thịt vừa nhồn nhột vừa rát buốt. Công việc của nó là đi sau ba và má, nhặt những bông lúa rơi vãi - cái mà người ta vẫn gọi là "mót lúa" - để chắc chắn rằng không có hạt ngọc nào bị bỏ quên nơi gốc rạ.
Nắng bắt đầu đổ lửa xuống đỉnh đầu. Mồ hôi mẹ chảy dài, thấm đẫm chiếc áo nâu sờn vai, bám vào đó là những bụi lúa, bụi rơm gây ngứa ngáy đến tận xương tủy. Nhưng chẳng ai than vãn, tiếng cười nói vẫn rôm rả khắp đồng. Người ta hỏi thăm nhau về năng suất, về cái giá lúa năm nay, và cả về những dự định sửa nhà, mua sắm cho con cái khi lúa đầy bồ.
Đến chiều, khi những xe bò chất đầy lúa vàng lặc lè lăn bánh về làng, cũng là lúc những đống rơm khô bắt đầu được đốt lên. Đây là thời khắc mà thằng Tí yêu nhất. Mùi khói rơm rạ - một thứ mùi không lẫn vào đâu được: nó nồng, ngai ngái, cay sè mắt nhưng lại ấm sực hương vị của sự no đủ.
Lũ trẻ con lại có dịp tụ tập. Chúng không chỉ đốt rơm để sưởi (dù trời chẳng lạnh), mà còn để tìm kiếm những "món quà" của cánh đồng sau gặt.
"Tí ơi! Có cào cào xanh này, nướng ăn thơm lắm!" – Thằng Cò giơ cao một xâu cào cào béo múp vừa bắt được trong đống rạ.
Chúng gom rơm lại thành một đống nhỏ, châm lửa đốt rồi ném những con cào cào, dế mèn, hay đôi khi là mấy củ khoai lang nhặt được vào giữa. Khói trắng bốc lên bảng lảng, quấn quýt lấy những rặng tre, len lỏi vào từng kẽ tóc, thớ áo. Thằng Tí ngồi đó, mặt mũi lem luốc nhọ nồi, tay cầm con cào cào nướng cháy sém, nhai giòn tan. Vị bùi, vị béo hòa cùng mùi khói nồng nàn tạo thành một thứ mỹ vị mà có lẽ những đứa trẻ thành phố chẳng bao giờ biết tới.
"Tí, về ăn cơm con ơi!" – Tiếng má Sáu gọi từ phía sân phơi.
Tí chạy về, thấy má đang đứng giữa sân, tay cầm chiếc chổi tre quét những hạt thóc vàng cuối cùng vào bao. Má dừng tay, đưa vạt áo lên lau mồ hôi trên trán, nhìn con cười hiền hậu. Lúc ấy, Tí chợt nhận ra mùi khói rơm không chỉ ở ngoài đồng, nó đã lặn sâu vào làn da của má, vào mái tóc bạc màu của nội, và vào cả những bữa cơm chiều mặn mòi vị mắm kho.
Bữa cơm tối nay có vẻ ngon hơn hẳn. Gạo mới vừa xay xong thơm phức, trắng ngần, dẻo quánh. Ba Tí ngồi bên bậu cửa, rít một hơi thuốc lào rồi nhìn ra sân phơi tràn ngập ánh trăng. Khói thuốc lào hòa cùng khói bếp còn sót lại, tạo nên một không gian đặc quánh tình thâm.
"Năm nay lúa tốt, đủ tiền cho thằng Tí mua bộ sách mới rồi đấy bà nó ạ," ba khẽ nói với má.
Thằng Tí dừng đũa, nhìn ba mẹ. Nó hiểu rằng đằng sau cái mùi khói thơm lừng ấy là bao nhiêu giọt mồ hôi đã đổ xuống, là những đêm thức trắng lo bão lụt, là đôi bàn tay nứt nẻ vì phèn chua. Mùi khói rơm rạ chiều nay dường như đã mang theo một thông điệp mới: nó không chỉ là mùi của cánh đồng cháy, mà là mùi của tình yêu thương âm thầm, bền bỉ như rễ lúa bám sâu vào lòng đất mẹ.
Đêm đó, Tí nằm trên chõng tre, ngửi thấy mùi khói vẫn còn vương vấn trên da thịt mình. Nó thấy yêu cái nghèo mà ấm áp này, yêu những chiều gặt hối hả và cả những đống rơm tàn vẫn còn âm ỉ hơi ấm cho đến tận sáng hôm sau.