Dòng sông chảy qua xóm tôi không có tên trên bản đồ thế giới, nhưng trong tâm trí chúng tôi, nó là một thực thể sống động, đầy quyền năng và bí ẩn hơn cả đại dương. Sông không chỉ là nước; sông là một cuốn nhật ký khổng lồ mà mỗi gợn sóng là một trang giấy, ghi lại tất cả những gì đã trôi qua dọc hai bên bờ. Đối với người lớn, sông là nguồn nước tưới tiêu, là nơi giặt giũ hoặc là một dải lụa ngăn cách đôi bờ. Còn với chúng tôi, dòng sông là một kho báu, một rạp chiếu phim ngoài trời và đôi khi là một vị quan tòa nghiêm khắc.
"Mùi này, mày có tin là dưới đáy sông có một thành phố của những con cá không?"
Hải Răng Sún hỏi tôi khi hai đứa đang ngồi vắt vẻo trên cây cầu tre lắt lẻo, thả đôi chân trần xuống làn nước mát rượi. Nước sông mùa này trong đến mức có thể nhìn thấy những viên sỏi cuội lấp lánh và lũ cá cờ đang tung tăng bơi lội giữa những khóm rong đuôi chó.
"Làm gì có thành phố nào. Chỉ có bùn và vỏ ốc thôi." Tôi trả lời, cố tỏ ra mình là kẻ thực tế.
"Mày sai rồi. Ba tao bảo, những gì người ta đánh mất trên cạn, dòng sông đều nhặt lấy và cất giữ ở dưới đó. Từ những chiếc nhẫn cưới, những đồng xu cổ đến cả những ước mơ bị bỏ rơi."
Hải nói bằng một giọng thì thầm đầy vẻ huyền bí. Tôi nhìn xuống làn nước, bất chợt thấy lòng mình xao động. Có lẽ Hải đúng. Dòng sông là kẻ thu gom vĩ đại nhất của nhân gian. Nó nhận lấy mọi thứ, từ rác rưởi cho đến những cánh hoa rơi, và nó cứ thế lẳng lặng mang đi, không bao giờ phàn nàn.
Trẻ con có một mối liên kết kỳ lạ với nước. Chúng tôi có thể dành cả ngày chỉ để ném những viên đá dẹt xuống mặt sông, cố gắng tạo ra nhiều vòng tròn đồng tâm nhất có thể. Mỗi vòng tròn lan tỏa ra là một lời chào gửi đến dòng sông, và dòng sông trả lời bằng cách nhẹ nhàng xóa sạch chúng đi, như muốn dạy chúng tôi về sự vô thường của mọi dấu vết trên đời.
"Này, chúng mày có thấy dòng sông bao giờ cũng chảy đi mà không bao giờ quay lại không?" Cái Tí bỗng xuất hiện từ phía sau, tay cầm một nắm hoa lục bình tím ngắt.
"Thì nước phải chảy ra biển chứ. Chảy ngược lại thì thành lụt à?" Hải Răng Sún cười hố hố.
Cái Tí không cười. Nó thả những bông hoa lục bình xuống nước, nhìn chúng lững lờ trôi theo dòng. "Tao nghĩ dòng sông đang đi tìm một cái gì đó. Nó cứ chạy mãi, chạy mãi vì sợ nếu dừng lại, nó sẽ biến thành một cái ao tù túng và buồn bã."
Một đứa trẻ bảy tuổi bỗng nhiên nói về sự tự do và nỗi sợ bị kìm kẹp qua hình ảnh một dòng sông. Tôi chợt thấy dòng nước kia không còn đơn thuần là nước nữa. Nó là thời gian. Nó chảy qua kẽ ngón tay chúng tôi, mát lạnh và trơn trượt, không một ai có thể nắm giữ. Người lớn thường bảo "Thời gian trôi nhanh như chó chạy ngoài đồng", nhưng tôi thấy thời gian giống dòng sông này hơn. Nó thầm lặng, dai dẳng và có sức mạnh bào mòn cả những tảng đá cứng đầu nhất.
Bí mật của dòng sông còn nằm ở những buổi trưa trốn ngủ đi tắm sông. Đó là những khoảnh khắc tuyệt diệu nhất của mùa hè, khi chúng tôi được trút bỏ mọi xiêm y, trút bỏ cả những kỳ vọng của cha mẹ, để hòa mình vào lòng nước. Dưới sông, không có đứa trẻ ngoan hay đứa trẻ hư, không có điểm mười hay điểm hai. Chỉ có những thân hình gầy nhom, đen nhẻm, đang vẫy vùng trong sự tự do tuyệt đối.
"Thằng Mùi! Lên ngay không thì cháy nắng hết da bây giờ!"
Tiếng mẹ tôi vọng ra từ phía bờ, nhưng lúc đó, dòng sông đã thôi miên tôi bằng tiếng hát của những con sóng nhỏ vỗ vào mạn thuyền. Tôi lặn sâu xuống, mở mắt trong nước. Một thế giới mờ ảo, xanh thẳm hiện ra. Những rễ cây si rủ xuống nước như những xúc tu của quái vật biển, những hạt cát mịn nhảy múa dưới chân. Ở dưới đó, mọi âm thanh của thế giới người lớn đều biến mất. Chỉ còn lại tiếng tim mình đập và tiếng rì rào của nước. Đó là một sự tĩnh lặng đầy bình yên mà tôi chưa bao giờ tìm thấy trên cạn.
Nhưng dòng sông cũng có những mặt tối. Có lần, một con trâu của nhà bác Năm bị cuốn trôi trong mùa lũ. Chúng tôi đứng trên bờ, nhìn dòng nước đỏ ngầu, cuồn cuộn giận dữ, cảm thấy một nỗi sợ hãi nguyên sơ. Dòng sông hiền hòa hằng ngày bỗng biến thành một con quái vật thực sự.
"Ông Giáo ơi, tại sao sông lại có lúc dữ tợn thế?" Tôi hỏi ông khi hai ông cháu ngồi xem nước dâng cao.
Ông Giáo vuốt râu, mắt nhìn xa xăm: "Sông cũng như lòng người thôi con ạ. Có lúc thanh thản, có lúc đầy bão tố. Sông dữ tợn là vì nó chứa quá nhiều nỗi đau của thượng nguồn, nó cần phải xả ra để tìm lại sự cân bằng. Đừng ghét dòng sông lúc nó giận dữ, hãy hiểu rằng nó cũng đang phải đấu tranh với chính mình."
Bài học về sự thấu hiểu từ dòng sông làm tôi suy nghĩ rất nhiều. Có lẽ mẹ tôi khi nổi giận, ba tôi khi buồn bã, cũng giống như dòng sông mùa lũ này. Họ cần được thông cảm hơn là bị oán trách.
Khi lớn lên, tôi thấy người ta bắt đầu ngăn sông, đắp đập, xây những khối bê tông cốt thép để chế ngự dòng nước. Người ta muốn dòng sông phải phục vụ theo ý mình, phải tạo ra điện, phải chở đại gia. Dòng sông bị băm vằn, bị ô nhiễm bởi những chất thải hóa học. Nó không còn trong veo để có thể nhìn thấy lũ cá cờ hay những viên sỏi cuội nữa. Bí mật của dòng sông dần bị chôn vùi dưới lớp bùn đen của sự tham lam.
"Mùi à, mày có nhớ mùi nước sông ngày xưa không?" Hải Răng Sún hỏi tôi khi chúng tôi đứng trên một cây cầu bê tông hiện đại nhìn xuống dòng nước đen ngòm.
Tôi im lặng. Mùi nước sông ngày xưa là mùi của phù sa, mùi của cỏ dại, mùi của sự sống mãnh liệt. Còn bây giờ, nó là mùi của sự chết chóc và lãng quên. Chúng ta đã chinh phục được dòng sông, nhưng chúng ta đã mất đi một người bạn tâm giao, một người thầy dạy ta về sự trôi chảy của cuộc đời.
Dòng sông bí ẩn của tuổi thơ tôi bây giờ chỉ còn tồn tại trong những giấc mơ. Ở đó, tôi vẫn thấy mình và cái Tí thả những chiếc thuyền giấy chở đầy những ước mơ ngây ngô xuống nước. Tôi vẫn thấy mình lặn sâu xuống đáy để tìm kiếm thành phố của loài cá, nơi mà mọi thứ đã mất đều được lưu giữ một cách vẹn nguyên.
Bí mật lớn nhất của dòng sông, hóa ra không nằm dưới đáy nước, mà nằm trong tim của những ai đã từng lớn lên bên bờ của nó. Đó là bí mật về một thời đại mà con người và thiên nhiên hòa làm một, nơi mà mỗi giọt nước đều mang theo một linh hồn và mỗi dòng chảy đều dẫn lối về phía những miền ký ức không bao giờ cạn.
Dòng sông cứ chảy, mang theo tuổi thơ của chúng tôi đi xa, nhưng hơi mát của nó sẽ mãi còn vương trên da thịt, như một lời nhắc nhở rằng chúng ta đã từng có một thời để sống, để yêu và để hòa mình vào vĩnh cửu.