Trong căn nhà của tôi, ngoài cái tủ gỗ gụ bí hiểm, còn có một vật phẩm mang tính biểu tượng của quyền lực và thông tin: chiếc radio cũ của ba. Nó là một chiếc hộp nhựa màu nâu đen, to bằng cái hộp đựng giày, với những núm vặn bóng loáng và một cái ăng-ten dài ngoằng mà mỗi khi kéo ra, tôi cảm giác như ba đang cố gắng liên lạc với những hành tinh xa xôi.
Chiếc radio ấy là cửa sổ nhìn ra thế giới của ba. Mỗi buổi tối, sau bữa cơm, ba lại ngồi bên hiên nhà, cẩn thận vặn núm điều chỉnh để tìm đài. Những tiếng "xoẹt xoẹt", "rè rè" vang lên như tiếng của những bóng ma đang trò chuyện, cho đến khi một giọng nói dõng dạc cất lên: "Đây là Đài Tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội...".
Đối với ba, đó là âm nhạc. Đối với tôi, đó là một sự tra tấn đầy kiên nhẫn.
"Ba ơi, sao ba không nghe cải lương hay ca nhạc? Sao cứ nghe mấy ông ấy nói chuyện thời sự mãi thế?"
Ba mỉm cười, đôi mắt sáng lên dưới ánh đèn dầu: "Con chưa hiểu đâu, Mùi. Nghe radio không chỉ là nghe thông tin, mà là nghe cái nhịp đập của đất nước. Mỗi giọng nói từ đài là một sợi dây kết nối chúng ta với những người ở rất xa."
Một ngày nọ, bi kịch xảy ra. Chiếc radio bỗng dưng im bặt. Ba vặn núm đến đỏ cả tay, kéo ăng-ten hết cỡ, thậm chí là vỗ vỗ vào hông nó vài cái thật mạnh (một kỹ thuật sửa chữa phổ biến của người lớn thời bấy giờ), nhưng chiếc hộp nhựa vẫn lạnh lùng không đáp lại. Thế giới của ba bỗng chốc thu hẹp lại trong cái tĩnh lặng đáng sợ của xóm nhỏ.
"Nó hỏng rồi mẹ nó ạ. Chắc là cháy bóng đèn hay đứt dây đồng rồi." Ba nói, giọng buồn thiu như vừa mất đi một người bạn thân.
Tôi và thằng Hải Răng Sún quyết định ra tay. Trong mắt chúng tôi, việc sửa chiếc radio là một nhiệm vụ giải cứu tầm cỡ quốc tế.
"Tao biết cách rồi," Hải tuyên bố đầy tự tin, tay cầm một cái tua vít mượn của ba nó. "Bên trong cái hộp này chắc chắn là có mấy người tí hon đang ngồi hát. Chắc họ hết cơm ăn nên họ đình công rồi."
Tôi nhìn Hải bằng ánh mắt nghi ngờ: "Mày bớt đọc truyện cổ tích đi. Trong này là máy móc chứ làm gì có người."
"Thì máy móc cũng cần phải 'khám bệnh' chứ."
Chúng tôi đợi lúc ba đi làm, mẹ đi chợ, liền lén mang chiếc radio ra gốc cây đa "hành hình". Sau khi vặn tung những con ốc, thế giới bên trong chiếc radio hiện ra. Không có người tí hon nào cả, chỉ có một mớ hỗn độn của những sợi dây điện màu mè, những cục đen xì giống như những ngôi nhà tí hon và một lớp bụi dày đặc.
"Nhìn kìa Mùi! Cái cục này bị tuột dây rồi." Hải chỉ vào một sợi dây đồng nhỏ li ti.
Chúng tôi hì hục nối lại bằng cách quấn chặt chúng vào nhau (vì làm gì có máy hàn). Sau đó, chúng tôi lắp lại mọi thứ như cũ, tim đập thình thịch như thể vừa chế tạo xong một quả bom.
"Bật thử đi Hải!"
Hải vặn núm. Một tiếng "bụp" khô khốc vang lên, rồi một làn khói khét lẹt bốc ra từ các khe hở. Chiếc radio không những không nói, mà giờ đây nó còn có mùi như một đám cháy rừng. Chúng tôi nhìn nhau, mặt tái mét. Sự nhiệt tình cộng với sự thiếu hiểu biết đã tạo ra một thảm họa thực sự.
"Tụi mình tiêu rồi Mùi ơi. Ba mày sẽ cho tụi mình 'ăn' roi mây đến sáng mất." Hải run rẩy.
Chúng tôi mang "cái xác" radio về lại chỗ cũ, cố gắng lau sạch những vết khói. Tối hôm đó, ba đi làm về, lại thói quen cũ, ba với tay lấy radio.
"Ơ, sao mùi gì khét thế này?" Ba nhíu mày.
Tôi đứng nấp sau cánh cửa, chuẩn bị tinh thần cho một trận lôi đình. Nhưng ba không quát. Ba nhìn chiếc radio, nhìn sang tôi và thằng Hải đang đứng khép nép ở góc sân, rồi ba thở dài một tiếng thật dài.
"Hai đứa lại 'khám bệnh' cho nó đúng không?"
"Dạ... tụi con muốn sửa giúp ba." Tôi lí nhí.
Ba đặt chiếc radio xuống, kéo tôi và Hải lại gần. Ba không lấy roi mây. Ba chỉ bảo: "Có những thứ trên đời này, nếu chúng ta không hiểu rõ về chúng, thì sự giúp đỡ đôi khi lại là sự phá hoại. Đồ vật hỏng thì có thể sửa hoặc mua cái mới, nhưng sự vội vàng và thiếu kiên nhẫn thì khó sửa lắm."
Đó là một bài học về sự khiêm tốn. Ba dành cả buổi tối hôm đó để cùng chúng tôi tháo chiếc radio ra một lần nữa. Lần này, ba giảng giải cho chúng tôi từng bộ phận: đây là loa, đây là tụ điện, đây là bảng mạch. Ba không sửa được vì bóng đèn đã cháy thực sự, nhưng ba đã sửa được một thứ quan trọng hơn: đó là cái tôi kiêu ngạo của chúng tôi.
"Con thấy không Mùi, để một cái máy hoạt động, tất cả các bộ phận dù nhỏ nhất đều phải phối hợp nhịp nhàng. Con người cũng vậy. Chỉ cần một người không hiểu vai trò của mình, cả tập thể sẽ bị 'cháy' giống như cái radio này."
Khi lớn lên, tôi thấy mình sống trong một thế giới mà mọi thứ đều được sản xuất để hỏng nhanh hơn. Người ta không còn sửa chữa đồ vật, người ta vứt chúng đi ngay khi có trục trặc nhỏ để mua cái mới. Sự kiên nhẫn ngồi bên một món đồ cũ để tìm hiểu lỗi lầm của nó đã trở thành một thứ xa xỉ phẩm. Chúng ta cũng vứt bỏ những mối quan hệ, những tình bạn lâu năm chỉ vì một vài "tiếng rè" trong giao tiếp.
Chiếc radio của ba sau đó được mang ra tiệm của ông thợ điện ở phố huyện và được hồi sinh. Tiếng nói từ Hà Nội lại vang lên đều đặn mỗi tối. Nhưng mỗi lần nghe nó, tôi lại nhớ đến mùi khói khét của buổi trưa hôm ấy. Nó nhắc nhở tôi rằng, kiến thức phải đi đôi với sự cẩn trọng, và lòng tốt nếu không đặt đúng chỗ thì cũng có thể gây ra đổ vỡ.
Bây giờ, ba tôi đã già, chiếc radio cổ lỗ sĩ kia cũng đã yên nghỉ trong bảo tàng kỷ niệm của gia đình. Tôi đã mua cho ba một chiếc điện thoại thông minh, một cái tivi màn hình phẳng có thể bắt được hàng trăm đài. Nhưng ba vẫn hay bảo: "Cái tivi này tiếng nó trong quá, không có tiếng rè rè như ngày xưa, nghe nó cứ thấy thiếu thiếu một cái gì đó của cuộc đời."
Tôi hiểu ba. Cái tiếng "rè rè" đó chính là tiếng của sự nỗ lực vượt qua không gian, là sự kiên trì của con người trong việc tìm kiếm tiếng nói đồng điệu. Trong thế giới hoàn hảo và bóng loáng của hiện đại, chúng ta đã mất đi cái thú vui của việc chờ đợi và sự trân trọng những thứ không hoàn hảo.
Hóa ra, khi chiếc radio hỏng, chúng tôi đã học được cách lắng nghe những âm thanh im lặng của gia đình. Chúng tôi học được sự bao dung của ba và sự vụng về đáng yêu của chính mình.
Thời gian trôi qua, tôi đã sở hữu rất nhiều thiết bị điện tử tối tân, nhưng thỉnh thoảng, tôi vẫn muốn được quay lại cái buổi chiều đầy nắng ấy, được cầm chiếc tua vít cùng thằng Hải "phá hoại" thế giới một cách hồn nhiên, để rồi được ba dạy cho những bài học về cuộc đời bên xác một chiếc radio bốc khói. Bởi vì trong những lần đổ vỡ ấy, chúng tôi mới thực sự hiểu thế nào là gắn kết.