Nếu thế giới của tôi thu nhỏ lại trong cái mâm cơm, thì thế giới của cái Tí lại nằm gọn dưới gốc cây khế già xù xì ở cuối vườn. Cái Tí là một cô bé có trí tưởng tượng phong phú đến mức tôi đôi khi nghi ngờ liệu nó có phải là người hành tinh khác rơi xuống xóm tôi hay không. Nó không chơi đồ chơi đắt tiền, nó chơi với kiến.
"Mùi ơi, lại đây! Nhanh lên, quân đoàn của tướng quân Đầu To đang xuất quân chinh phạt vương quốc đường phèn!"
Tôi lạch bạch chạy sang, thấy cái Tí đang nằm rạp xuống đất, mắt dán chặt vào một vệt đen dài ngoằng đang di chuyển qua những rễ cây khế. Đó là một bầy kiến đen đang hăng hái khiêng một mẩu bánh quy rơi vãi.
"Tướng quân Đầu To là con nào?" Tôi hỏi, cố gắng nhìn vào đám sinh vật bé xíu kia.
"Con đi đầu kia kìa! Thấy cái đầu nó to hơn hẳn mấy con khác không? Nó uy nghiêm lắm, nó đang chỉ huy đội quân bảo vệ nguồn lương thực cho nữ hoàng kiến đấy."
Tôi nhìn kỹ. Quả thật có một con kiến trông hơi khác biệt. Trong mắt cái Tí, con kiến đó chắc hẳn đang khoác một bộ giáp vàng, tay cầm gươm báu và hô vang những lời cổ vũ binh sĩ. Còn trong mắt tôi, nó chỉ là một con kiến đang vất vả gánh vác một trọng trách nặng nề trên lưng.
Trẻ con có một siêu năng lực mà người lớn đã đánh mất từ lâu: đó là khả năng biến những thứ tầm thường thành kỳ vĩ. Một chiếc lá khô rụng xuống có thể là một con thuyền viễn chinh, một vũng nước mưa sau cơn dông là cả một đại dương bao la đầy quái vật. Và một bầy kiến, qua lời kể của cái Tí, đã trở thành một thiên sử thi về sự sinh tồn và lòng quả cảm.
"Tại sao chúng nó lại phải làm việc vất vả thế Tí nhỉ? Sao không ở nhà ngủ cho khỏe?" Tôi thắc mắc.
Cái Tí nhìn tôi, vẻ mặt nghiêm trọng như một giáo sư: "Mày ngốc quá! Nếu không làm việc, mùa đông đến chúng nó lấy gì mà ăn? Kiến không giống người lớn, kiến không biết đi siêu thị hay mua đồ trả góp đâu."
Tôi bật cười trước sự so sánh của nó. Nhưng ngẫm lại, cái Tí nói đúng. Thế giới của loài kiến thật đơn giản. Chúng làm việc vì sự sống còn của cả đàn, không có sự đố kỵ, không có những cuộc tranh giành quyền lực vô nghĩa (hoặc ít ra là chúng ta nghĩ thế). Chúng cứ cần mẫn, nhẫn nại, từng bước một, đưa những hạt bụi của sự sống về tổ.
"Này Mùi, mày có thấy người lớn cũng giống kiến không?"
Câu hỏi của cái Tí làm tôi sững lại. Tôi nhìn ra ngoài cổng, thấy những người công nhân đang đạp xe hối hả đi làm, thấy bà bán xôi đang quẩy gánh nặng trĩu trên vai, thấy ba tôi đang cặm cụi sửa chiếc radio cũ dưới ánh đèn neon.
"Ừ, giống thật. Ai cũng đang khiêng một 'mẩu bánh quy' của riêng mình."
"Nhưng người lớn buồn hơn kiến nhiều," Cái Tí thở dài, tay dùng một que củi nhỏ vẽ một vòng tròn bảo vệ quanh tổ kiến. "Kiến khiêng bánh quy xong thì về tổ ngủ ngon lành. Còn người lớn khiêng bánh quy xong lại lo lắng ngày mai không có bánh quy để khiêng tiếp."
Tôi im lặng. Một đứa trẻ bảy tuổi vừa thốt ra một chân lý mà có lẽ những triết gia lỗi lạc nhất cũng phải gật đầu thừa nhận. Chúng tôi ngồi đó, bên gốc cây khế, chứng kiến cuộc diễu hành của loài kiến và cảm thấy thương cảm cho sự bận rộn của thế gian.
Bỗng nhiên, một con kiến bị tách khỏi đoàn. Nó loay hoay mãi giữa những khe nứt của mặt đất khô cằn, trên lưng vẫn gánh một mẩu bánh lớn hơn cả thân hình nó. Nó ngã xuống, vùng vẫy, rồi lại đứng lên, kiên trì tìm đường về nhà. Cái Tí không giúp nó. Nó bảo, mỗi sinh vật đều phải tự đi trên đôi chân của mình, đó mới là sự tôn trọng.
"Nếu tao giúp nó, nó sẽ quên mất cách đánh hơi thấy mùi của bạn bè. Lần sau nó sẽ lạc thật đấy."
Bài học về sự tự lập đến từ một cô bé hay khóc nhè mỗi khi bị mẹ mắng làm tôi thấy mình thật nhỏ bé. Chúng tôi thường có thói quen giúp đỡ người khác theo cách chúng tôi muốn, chứ không phải theo cách họ cần.
Buổi chiều hôm ấy, vương quốc kiến của cái Tí bị đe dọa bởi một kẻ thù không báo trước: một cơn mưa rào mùa hạ. Những hạt mưa đầu tiên to bằng hạt đỗ rơi xuống, làm đất cát bắn tung tóe. Đám kiến bắt đầu hỗn loạn.
"Chạy đi các bạn ơi! Lụt đến rồi!" Cái Tí hét lên, tay cuống cuồng vơ những chiếc lá khô phủ lên miệng tổ kiến.
Tôi cũng nhảy vào giúp sức. Chúng tôi giống như hai vị thần hộ mệnh đang cố gắng cứu vãn một nền văn minh khỏi thảm họa diệt vong. Trong tiếng mưa rơi lộp bộp trên lá khế, chúng tôi ướt sũng nhưng lòng đầy nhiệt huyết. Khi cơn mưa dứt, cái Tí nhẹ nhàng gỡ những chiếc lá ra. Miệng tổ vẫn an toàn, dù xung quanh nước đọng thành từng vũng nhỏ.
"May quá, tướng quân Đầu To chắc vẫn ổn," Cái Tí cười toe toét, nước mưa chảy dài trên mặt.
"Mày nghĩ kiến có biết ơn tụi mình không?" Tôi hỏi.
"Không đâu. Tụi nó chắc đang mắng tụi mình vì làm tối om cái cửa hầm của tụi nó đấy."
Chúng tôi cùng cười vang. Thế giới trẻ thơ là vậy, làm ơn không cần báo đáp, thậm chí còn tự trào về sự vô tư của mình.
Tối hôm đó, tôi nằm trong màn, lắng nghe tiếng dế mèn kêu dưới gậm giường. Tôi chợt nghĩ về vương quốc của những con kiến và vương quốc của con người. Liệu từ trên cao nhìn xuống, có một vị "thần" nào đó cũng đang quan sát chúng ta bận rộn ngược xuôi, rồi mỉm cười trước những nỗi lo toan bé mọn của chúng ta không?
Người lớn thường tự cho mình là trung tâm của vũ trụ, cho rằng những vấn đề của mình là to lớn nhất. Nhưng dưới gốc cây khế già, có một thế giới khác vẫn đang vận hành một cách hoàn hảo mà không cần đến sự hiện diện của con người. Ở đó, giá trị của một cá nhân được đo bằng sự đóng góp cho cộng đồng, và niềm vui chỉ đơn giản là tìm thấy một mẩu bánh quy sau một ngày dài tìm kiếm.
Cái Tí đã dạy tôi rằng, để hiểu được cuộc đời, đôi khi ta phải nằm sát xuống mặt đất, để tầm mắt mình ngang bằng với những con kiến. Chỉ khi đó, ta mới thấy mặt đất này thực sự bao la và mỗi sự sống, dù nhỏ bé đến đâu, cũng đều mang trong mình một sứ mệnh vĩ đại.
"Mùi ơi, dậy học bài đi con!" Tiếng mẹ tôi vọng vào từ phòng ngoài.
Tôi ngồi dậy, thở dài. Vương quốc kiến của cái Tí đã đi ngủ, còn vương quốc của tôi – với những bài toán nhân chia và những trang vở trắng – lại bắt đầu. Tôi tự nhủ, ngày mai mình sẽ lại sang gốc cây khế, để xem tướng quân Đầu To có kể lại câu chuyện về cuộc đại hồng thủy và hai vị thần hộ mệnh khổng lồ cho bầy kiến nghe hay không.
Và tôi cũng hiểu ra một điều, sự hồn nhiên của cái Tí chính là một loại phép thuật. Nó biến những điều bình thường thành cổ tích, biến những vất vả thành trò chơi, và biến một đứa trẻ hay suy tư như tôi trở nên yêu đời hơn bao giờ hết.
Khi chúng ta lớn lên, chúng ta thường mang theo kính lúp để soi mói những lỗi lầm của người khác, nhưng lại quên mất việc dùng kính lúp để nhìn thấy những vẻ đẹp li ti đang hiện hữu ngay dưới chân mình.
Hóa ra, hạnh phúc cũng giống như bầy kiến kia, nó luôn ở đó, chỉ cần ta chịu cúi xuống và quan sát thật kỹ bằng trái tim của một đứa trẻ.