Tôi đã dành cả một buổi chiều thứ Bảy, thay vì đi đá bóng với thằng Hải Răng Sún, để ngồi trên bậu cửa sổ và thực hiện một dự án nghiên cứu mang tính bước ngoặt của cuộc đời: "Sự mâu thuẫn giữa lời nói và hành động của các bậc phụ huynh". Kết quả thu được thật đáng kinh ngạc và cũng đầy rẫy sự hoang mang. Tôi nhận ra rằng, người lớn là những thực thể kỳ lạ nhất trên hành tinh này. Họ thiết lập ra một hệ thống quy tắc đạo đức nghiêm ngặt dành cho trẻ con, nhưng chính họ lại là những người thường xuyên vi phạm chúng nhất, dưới một cái tên mỹ miều là "vì con thôi".
"Mùi ơi, đừng có ăn kẹo nhiều, sâu răng nó đục lỗ trên đầu đấy!" Mẹ tôi vừa nói vừa bỏ một miếng mứt gừng ngọt lịm vào miệng.
Tôi nhìn mẹ, rồi nhìn cái lỗ sâu răng tưởng tượng trên đầu mình, cảm thấy một sự bất công không hề nhẹ. Tại sao sâu răng chỉ chọn đầu của trẻ con để đục lỗ, còn người lớn thì có vẻ như được miễn nhiễm? Hay là vì đầu của người lớn quá cứng đến mức sâu răng không thể xuyên qua nổi?
"Nhưng mẹ cũng đang ăn mứt mà?" Tôi phản kháng yếu ớt.
Mẹ nhìn tôi, ánh mắt không chút dao động: "Mẹ là người lớn, mẹ có sức đề kháng. Với lại, gừng này là để chữa ho, không phải là kẹo."
Đấy, một lời nói dối điển hình. Mứt gừng thì vẫn là mứt, và đường thì vẫn là đường, dù nó có bọc quanh một lát gừng hay một miếng nhựa. Nhưng người lớn luôn có cách để biến những sở thích cá nhân thành những hoạt động mang tính y khoa hoặc giáo dục.
Tôi đem thắc mắc này ra hỏi thằng Hải Răng Sún khi hai đứa đang ngồi vắt vẻo trên cành cây vú sữa. Hải Răng Sún, đúng như cái tên của nó, là một nạn nhân sống động của lý thuyết sâu răng. Nó cười hở cả lợi, phán một câu xanh rờn:
"Mày chưa nghe câu 'Người lớn nói dối để thế giới được yên bình' à? Ba tao bảo thế mỗi khi ổng đi nhậu về muộn và bảo với mẹ tao là ổng đi họp chi bộ."
"Họp chi bộ mà người đầy mùi bia à?" Tôi hỏi.
"Thì ba tao bảo là họp ở quán bia để lấy tinh thần đoàn kết."
Tôi gật gù. Hóa ra nói dối là một kỹ năng sinh tồn phức tạp. Có lần, tôi thấy mẹ tôi cầm một chiếc áo mới mua về, mẹ giấu vội vào tủ khi thấy ba bước vào nhà. Khi ba hỏi chiếc áo đó bao nhiêu tiền, mẹ thản nhiên trả lời: "Có mấy chục ngàn à ông ơi, đồ hạ giá ngoài chợ ấy mà."
Trong khi đó, tôi biết thừa cái nhãn giá mẹ vừa cắt đi ghi con số gấp mười lần như thế. Tại sao mẹ lại phải làm vậy? Để ba không lo lắng về tài chính? Hay để mẹ có được niềm vui nhỏ bé mà không bị cằn nhằn? Tôi bắt đầu nhận ra, nói dối của người lớn đôi khi không phải để lừa lọc, mà là để bảo vệ một thứ gì đó mong manh. Họ nói dối về sự mệt mỏi, họ nói dối về những nỗi đau, và họ nói dối về cả những món tiền để đổi lấy một bầu không khí êm ấm trong gia đình.
Nhưng điều đó vẫn không thể giải thích được tại sao họ lại nói dối với chúng tôi về những thứ rất "vô lý". Ví dụ như chuyện "con được nhặt từ bãi rác về". Hầu như đứa trẻ nào trong xóm tôi cũng từng ít nhất một lần được nghe câu chuyện này.
"Mẹ ơi, con sinh ra từ đâu?"
"À, hồi đó mẹ đi chợ, thấy con nằm trong cái giỏ tre bỏ cạnh thùng rác, thấy thương quá nên mẹ nhặt về nuôi."
Câu trả lời ấy từng khiến tôi mất ngủ cả tuần. Tôi đã nhìn chằm chằm vào gương, cố tìm xem mình có nét gì giống... cái thùng rác hay không. Tôi thậm chí còn lo sợ rằng một ngày nào đó, "chủ nhân thực sự" của cái giỏ tre ấy sẽ đến đòi lại tôi. Cho đến khi tôi lớn hơn một chút và học môn Sinh học, tôi mới biết mình đã bị lừa một cách ngoạn mục.
Tại sao họ không nói thẳng là con được sinh ra từ tình yêu? Có lẽ vì tình yêu là một khái niệm quá trừu tượng, còn bãi rác và giỏ tre thì lại rất cụ thể và... dễ hiểu theo cách của họ. Người lớn sợ những câu hỏi hóc búa của trẻ con giống như sợ một cơn bão sắp đổ bộ. Để né tránh, họ xây dựng những pháo đài bằng những lời nói dối ngọt ngào hoặc kỳ quặc.
Cái Tí cũng là một nạn nhân của "chế độ nói dối". Mẹ nó luôn bảo: "Ăn cơm đi, không ông Kẹ bắt đấy!"
Thế là cái Tí vừa ăn vừa run, mắt đảo liên hồi ra cửa sổ. Tôi nhìn thấy cái Tí khổ sở như vậy, liền bảo:
"Làm gì có ông Kẹ nào. Đó là chú bảo vệ ở đầu phố thôi."
"Không đâu, mẹ tao bảo ông Kẹ có móng tay dài và thích ăn thịt những đứa trẻ hay bỏ mứa." Cái Tí khóc nấc lên.
Tôi bỗng thấy giận người lớn. Họ dùng nỗi sợ hãi để ép chúng tôi vào khuôn khổ. Họ nói dối để chúng tôi ngoan ngoãn, để chúng tôi ngủ đúng giờ, để chúng tôi không làm phiền những giây phút nghỉ ngơi của họ. Nhưng họ không biết rằng, những lời nói dối ấy gieo vào lòng chúng tôi những bóng ma. Những bóng ma ấy đôi khi theo chúng tôi đến tận khi trưởng thành, biến thành những nỗi bất an không tên.
Có một lần, ba tôi hứa sẽ dẫn tôi đi sở thú vào chủ nhật. Tôi đã chuẩn bị sẵn quần áo đẹp, giày mới và một tâm hồn háo hức từ tối thứ Sáu. Nhưng đến sáng chủ nhật, ba bảo ba bận đột xuất ở cơ quan. Tôi thấy ba ngồi ở sân, tay cầm tờ báo và điếu thuốc thuốc lá, mắt nhìn đăm chiêu vào khoảng không. Ba không đi làm. Ba chỉ muốn ở nhà một mình.
"Ba ơi, sao ba nói dối?" Tôi đứng trước mặt ba, đôi mắt nhòe lệ.
Ba hạ tờ báo xuống, nhìn tôi bằng ánh mắt mệt mỏi mà mãi sau này tôi mới hiểu được.
"Ba xin lỗi, Mùi. Ba không đi làm, nhưng ba cần một khoảng lặng. Người lớn đôi khi mệt mỏi đến mức không thể đi đâu được, dù đó là sở thú."
Lần đầu tiên, một người lớn thừa nhận mình nói dối với tôi. Và lạ thay, tôi không còn thấy giận nữa. Tôi thấy thương ba. Hóa ra, đằng sau những lời nói dối là một tâm hồn đang kiệt sức. Người lớn không phải là những siêu anh hùng không biết mệt, họ chỉ đang cố đóng vai đó để chúng tôi không phải lo lắng mà thôi.
Từ đó, tôi bắt đầu có một cái nhìn khác về những lời nói dối. Tôi thấy mẹ tôi khen bà hàng xóm có cái áo đẹp (dù mẹ vừa chê với ba là nó trông như cái bao tải). Tôi thấy ông giáo già bảo mình vẫn khỏe (dù tay ông run bần bật khi cầm viên phấn). Tôi thấy thế giới của người lớn là một mê cung của những lời nói dối lấp lánh, nơi sự thật thường bị che giấu dưới những lớp vỏ bọc lịch sự.
Chúng tôi, những đứa trẻ, sống trong một thế giới trắng đen rõ ràng. Đúng là đúng, sai là sai. Còn người lớn sống trong một thế giới màu xám, nơi sự thật và dối trá đôi khi hòa quyện vào nhau để tạo thành một thứ gọi là "nghệ thuật sống".
"Mùi này, lớn lên con có muốn nói dối giống ba không?" Ba tôi hỏi vào một buổi chiều khi hai cha con cùng ngồi hóng mát.
Tôi suy nghĩ một lát rồi trả lời: "Con sẽ chỉ nói dối khi nào nó làm người khác thấy hạnh phúc thôi ba ạ."
Ba xoa đầu tôi, thở dài: "Nói thì dễ lắm con trai. Nhưng đôi khi ranh giới giữa việc làm người khác hạnh phúc và việc trốn tránh thực tại nó mong manh như một sợi tóc."
Đêm đó, tôi nằm vắt tay lên trán, tự hỏi liệu sau này mình có trở thành một "kẻ nói dối vĩ đại" như những người lớn xung quanh không. Tôi hy vọng là không, hoặc ít nhất, tôi sẽ nói dối theo cách của một đứa trẻ: "Con chưa ăn kẹo đâu" – một lời nói dối mà ai nhìn vào cũng thấy ngay một vệt đường còn dính trên mép, một lời nói dối vụng về nhưng vô hại và tràn đầy hơi thở của sự sống.
Thế giới này vốn dĩ đã quá phức tạp rồi, có lẽ đó là lý do người lớn cần những lời nói dối để bôi trơn những bánh răng của cuộc đời. Chỉ mong sao khi lớn lên, tôi vẫn nhớ rằng đằng sau mỗi lời nói dối, nên là một trái tim nhân hậu, chứ không phải là một sự toan tính hèn nhát.