Cạnh nhà tôi có một tiệm tạp hóa cũ kỹ của ông Giáo già. Gọi là tiệm tạp hóa cho oai, chứ thực ra đó chỉ là một cái sạp gỗ bé tẹo kê dưới hiên nhà, bày biện vài hũ kẹo lạc, vài bao thuốc lá, dăm ba gói mì tôm và những thứ linh tinh mà xóm nhỏ thường dùng. Nhưng đối với lũ trẻ chúng tôi, tiệm của ông Giáo là một thánh đường. Không phải vì những món quà bánh, mà vì ở đó, ông Giáo bán những thứ không thể tìm thấy ở bất kỳ đâu khác: Những câu chuyện.
Ông Giáo không giống những người lớn khác. Ông không bao giờ quát mắng khi chúng tôi làm ồn. Ông thường ngồi trên chiếc ghế mây cũ, tay cầm một cuốn sách đã ố vàng, mắt nheo lại sau gọng kính dày cộp. Mỗi khi tôi hoặc thằng Hải đến, ông lại hạ sách xuống và mỉm cười:
"Hôm nay các vị khách quý muốn mua gì nào? Một chút lòng dũng cảm hay một bát sự thật?"
Chúng tôi biết đó là cách ông bắt đầu một câu chuyện.
"Ông Giáo ơi, hôm nay con muốn mua một ít 'ngày xưa'." Tôi nói, ngồi bệt xuống bậc thềm đầy nắng.
Ông Giáo cười khà khà, tiếng cười khô khốc như lá rụng: "Ngày xưa à? Món đó đắt lắm đấy. Nó không trả bằng tiền, nó trả bằng sự chú ý."
Thế là cuộc giao dịch bắt đầu. Ông Giáo kể về cái thời mà xóm tôi vẫn còn là một bãi đất trống đầy lau sậy, nơi những con hổ còn thỉnh thoảng ghé thăm để uống nước sông. Ông kể về những mùa lũ lụt mà người dân phải chèo thuyền đi chợ trên chính con đường này. Qua lời kể của ông, những thứ bình thường xung quanh tôi bỗng trở nên lấp lánh và có chiều sâu kỳ lạ. Cái rãnh nước trước cổng nhà không còn là rãnh nước, nó là vết tích của một dòng sông cổ. Cây đa đầu làng không chỉ là một cái cây, nó là một người lính canh gác thời gian.
"Ông ơi, tại sao người ta lại gọi là tiệm tạp hóa?" Hải Răng Sún hỏi, tay đang mải mê mân mê một viên bi ve lấy từ trong túi.
"Vì ở đây chứa tất cả những thứ vụn vặt của cuộc đời, Hải ạ. Tạp là nhiều, hóa là biến hóa. Cuộc sống này cũng là một tiệm tạp hóa khổng lồ. Con bước vào đó, con có thể chọn sự tử tế hoặc sự gian dối, chọn niềm vui hoặc nỗi buồn. Chỉ có điều, ở tiệm của ông, con thấy được món hàng rõ ràng, còn ở tiệm cuộc đời, con phải tự mình nếm thử mới biết mình mua nhầm hay mua đúng."
Tôi nhìn vào những hũ kẹo lạc. Tôi thấy những hạt lạc tròn trịa bọc trong lớp đường nâu óng ánh. Chúng trông giống như những kỷ niệm đẹp được bọc trong sự ngọt ngào của thời gian.
"Vậy nỗi buồn có bán được không ông?" Tôi hỏi, chợt nhớ đến ánh mắt của mẹ sau khi đánh tôi bằng roi mây.
Ông Giáo lặng đi một chút, ông nhìn ra con đường vắng lặng: "Nỗi buồn không bán được, Mùi ạ. Nhưng nó có thể đổi lấy sự thấu hiểu. Khi con buồn, nghĩa là con đang học cách để yêu thương những thứ hạnh phúc mà con đang có. Giống như con phải biết đói thì mới thấy bát cơm ngon."
Tiệm tạp hóa của ông Giáo là nơi chúng tôi học được những bài học đầu đời mà trường lớp không bao giờ dạy. Đó là bài học về việc trân trọng những thứ nhỏ bé. Ông dạy chúng tôi cách nhìn một tờ giấy cũ như một bức bản đồ dẫn đến kho báu, cách nghe tiếng gió thổi qua kẽ lá như một lời thì thầm của tổ tiên.
Một lần, cái Tí chạy sang tiệm, khóc nức nở vì nó vừa làm mất chiếc kẹp tóc bằng nhựa hình con bướm mà bà nó tặng.
"Ông ơi, ông có bán con bướm nào giống con bướm của con không?"
Ông Giáo không lục lọi trong sạp hàng. Ông nhẹ nhàng nhặt một mảnh vỏ ốc xà cừ rơi bên hiên, dùng một sợi dây cước buộc lại thành một cái cặp tóc thô sơ nhưng lấp lánh ánh bạc.
"Con bướm cũ đã bay về trời rồi Tí ạ. Nó để lại cái này cho con. Đây là 'Con bướm biển', nó sẽ kể cho con nghe tiếng sóng vỗ mỗi khi con cài lên tóc."
Cái Tí ngừng khóc, đôi mắt nó tròn xoe khi cầm mảnh vỏ ốc. Nó tin ngay lập tức. Đó là sức mạnh của ông Giáo và của tiệm tạp hóa này: Sức mạnh của sự an ủi thông qua trí tưởng tượng. Ông không thay thế đồ vật bị mất, ông thay thế nỗi đau bằng một niềm tin mới.
Lớn lên một chút, tôi nhận ra tiệm tạp hóa của ông Giáo thực chất là một "kho lưu trữ linh hồn" của cả xóm. Ai có chuyện gì buồn cũng ra ngồi với ông một lát. Bà hàng xóm mất con mèo, bác thợ rèn bị đau lưng, cô giáo trẻ vừa thất tình... Tất cả đều tìm đến cái hiên nhà nhỏ bé đó. Ông Giáo không cho họ thuốc, cũng chẳng cho họ tiền. Ông cho họ một không gian để được lắng nghe.
"Người lớn là những đứa trẻ có quá nhiều hành lý," Ông Giáo có lần nói với tôi khi tôi giúp ông sắp xếp lại mấy hộp diêm. "Họ mang theo nỗi lo, sự sợ hãi và cả những hối hận. Tiệm của ông chỉ là nơi để họ đặt hành lý xuống một chút cho nhẹ vai."
Tôi nhìn đôi bàn tay gầy guộc của ông, những đường gân nổi rõ như những con đường trên bản đồ. Tôi tự hỏi sau này khi ông đi mất, ai sẽ là người mở tiệm tạp hóa này? Ai sẽ bán cho chúng tôi những "ngày xưa" và những "lòng dũng cảm"?
"Đừng lo, Mùi," ông như đọc được suy nghĩ của tôi, "tiệm tạp hóa này nằm ở trong lòng mỗi người. Khi nào con còn biết xúc động trước một nhành hoa, khi nào con còn biết thương một con kiến bị lạc đường, thì lúc đó tiệm tạp hóa của con vẫn còn mở cửa."
Tiệm tạp hóa không bán đồ vật, nó bán đi sự cô đơn và mua lại sự kết nối. Nó là điểm tựa cho những tâm hồn đang chông chênh.
Buổi chiều đó, khi tôi rời tiệm của ông Giáo với một viên kẹo mạch nha ngọt lịm trong miệng, tôi thấy thế giới này thực sự là một tiệm tạp hóa tuyệt vời. Có nắng vàng, có gió mát, có tiếng cười hơ hớ của thằng Hải và dáng đi điệu đà của cái Tí. Tôi đã mua được một buổi chiều bình yên chỉ bằng một nụ cười chào ông Giáo.
Có những thứ giá trị nhất trên đời lại là những thứ không có nhãn giá. Tình bạn, sự bao dung, những ký ức trong veo... tất cả đều được trưng bày miễn phí trong tiệm tạp hóa của tuổi thơ. Chỉ tiếc là khi lớn lên, người ta thường mải mê đi tìm những món hàng sang trọng ở những trung tâm thương mại lộng lẫy, mà quên mất rằng hạnh phúc thực sự lại nằm trong một hũ kẹo lạc cũ kỹ dưới hiên nhà một ông giáo già.
Tôi đi về phía nhà, lòng thầm hứa sẽ luôn giữ cho tiệm tạp hóa trong tim mình luôn sáng đèn. Để mỗi khi cuộc đời trở nên quá nặng nề, tôi lại có thể quay về, đặt hành lý xuống và mua cho mình một ít "ngày xưa".
Và tôi biết, ông Giáo vẫn ngồi đó, với cuốn sách ố vàng và nụ cười thấu hiểu, chờ đợi những vị khách quý tiếp theo đến để giao dịch những giấc mơ.