Trong từ điển của trẻ con xóm Cầu Vồng, "roi mây" là một danh từ mang đầy quyền năng và sự rung sợ, nhưng đôi khi nó cũng là một thứ nhạc cụ phát ra những âm thanh chát chúa để kết thúc một bản giao hưởng của những trò nghịch ngợm quá đà. Người lớn thường dùng roi như một dấu chấm hết cho những tranh cãi, còn chúng tôi xem đó là một "nghi thức trưởng thành" mà bất cứ đứa trẻ nào muốn thành danh trong giới thám hiểm cũng phải trải qua ít nhất vài lần trong đời.
Nhà tôi có một cây roi mây gác trên nóc tủ gỗ, nơi mà bụi thời gian phủ mờ nhưng cái vẻ bóng loáng, dẻo dai của nó thì vẫn luôn là một lời nhắc nhở đanh thép về giới hạn của sự tự do. Mỗi lần mẹ nhìn lên nóc tủ, tôi biết rằng "thời tiết" trong nhà sắp chuyển từ nắng ráo sang giông bão.
Trận đòn nhớ đời nhất của tôi diễn ra vào một buổi chiều muộn, khi khói bếp từ những mái nhà trong xóm bắt đầu len lỏi qua các kẽ lá đa, hòa vào không gian cái mùi ngai ngái của rơm rạ và củi khô. Nguyên nhân rất đơn giản nhưng cũng rất "vĩ đại": Tôi, Thằng Tủn và Cái Tí đã quyết định thử nghiệm xem liệu lửa có thể cháy dưới nước hay không bằng cách đốt một đống lửa nhỏ ngay cạnh bể chứa nước của nhà bác Bảo.
Kết quả của cuộc thí nghiệm khoa học ấy là một mảng tường nhà bác Bảo bị ám khói đen sì, và quan trọng hơn, con mèo mướp của bác bị cháy sém mất một chùm lông đuôi vì tội tò mò lại gần "phòng thí nghiệm".
Khi bố tôi dắt tay tôi về nhà, gương mặt bố không đỏ rực như lúc uống bia, mà nó xám ngắt như bầu trời trước cơn bão. Bố không nói lời nào suốt quãng đường đi, và sự im lặng đó đối với tôi còn đáng sợ hơn cả tiếng quát tháo. Bước chân bố nện xuống mặt đất nghe nặng nề, như thể bố đang mang theo cả một gánh nặng của sự thất vọng.
"Nằm xuống phản!" bố nói gọn lỏn, tay với lấy cây roi mây trên nóc tủ.
Mẹ tôi đứng ở cửa bếp, tay vẫn còn cầm bó hành vừa nhặt dở. Mẹ nhìn tôi, rồi nhìn bố, đôi mắt mẹ thoáng hiện một sự xót xa nhưng mẹ không can ngăn. Trong quy tắc của gia đình tôi, khi bố dạy con, mẹ sẽ là người giữ lửa cho gian bếp, và ngược lại. Sự phối hợp nhịp nhàng đó khiến tôi cảm thấy mình không có đường lui.
"Chát!"
Cái lằn roi đầu tiên chạm vào mông tôi, nóng rát như thể có ai đó vừa dí một thanh than hồng vào da thịt. Tôi cắn chặt răng, không dám khóc thành tiếng.
"Con có biết con sai ở đâu không?" bố hỏi, giọng bình thản đến lạ lùng.
"Con... con làm cháy tường nhà bác Bảo ạ," tôi lí nhí.
"Chát!"
Lần này còn đau hơn lần trước. "Cháy tường có thể sơn lại được. Nhưng con đã đặt bạn bè và bản thân vào nguy hiểm. Nếu lửa cháy lan vào đống củi khô cạnh đó, cả xóm này sẽ ra sao? Con có bao giờ nghĩ đến điều đó không, hay chỉ mải mê cái trò thí nghiệm ngớ ngẩn của mình?"
Tôi nằm im, nước mắt bắt đầu trào ra, không chỉ vì đau mà vì tôi nhận ra sự ích kỷ của mình. Trong lúc chúng tôi cười đùa với ngọn lửa, chúng tôi đã quên mất rằng lửa không biết đùa.
Nhưng lạ lùng thay, giữa những nhát roi đau điếng ấy, tôi lại ngửi thấy mùi cá kho tộ từ gian bếp của mẹ bay ra. Mùi cá quyện với mùi gừng, mùi nước mắm và mùi khói rơm tạo thành một thứ hương vị đặc trưng của sự che chở. Trận đòn đang diễn ra ở gian ngoài, nhưng sự yêu thương thì vẫn đang được âm thầm chuẩn bị ở gian trong.
Trận đòn kết thúc ở nhát thứ năm. Bố buông roi, ngồi xuống chiếc ghế đẩu, hơi thở hổn hển. Tôi lồm cồm bò dậy, đứng nép vào góc tường, tay quệt nước mắt.
"Đi rửa mặt rồi vào ăn cơm," bố nói, quay mặt đi chỗ khác.
Tôi lủi thủi đi ra giếng, mông vẫn còn đau nhói. Thằng Tủn và Cái Tí chắc cũng đang phải nhận những bản án tương tự ở nhà chúng nó. Tôi nhìn bóng mình dưới lòng giếng nước trong vắt, thấy một khuôn mặt lấm lem và đôi mắt sưng mọng.
Khi bước vào mâm cơm, bầu không khí tĩnh lặng đến mức nghe rõ tiếng đũa chạm vào bát sứ. Bố vẫn giữ vẻ mặt nghiêm nghị, mẹ thì lẳng lặng gắp vào bát tôi một miếng cá to nhất, phần bụng mềm và không có xương.
"Ăn đi con, để còn có sức mà... rút kinh nghiệm," mẹ nói khẽ, khéo léo phá tan sự băng giá.
Tôi cúi đầu ăn, miếng cơm hôm đó có vị mặn của nước mắt nhưng lại thơm mùi khói bếp lạ lùng. Tôi nhìn đôi bàn tay của bố đang cầm bát cơm, đôi bàn tay đầy những vết chai sần vì làm việc, và tôi chợt thấy một vết xước mới trên ngón tay bố – có lẽ bố đã bị xước khi lấy cây roi từ nóc tủ xuống quá vội vàng.
Tôi chợt nhận ra một sự thật mà trước đây tôi chưa từng nghĩ tới: Mỗi nhát roi bố đánh xuống mông tôi, dường như cũng là một nhát roi đánh vào lòng bố. Người lớn không thích bạo lực, nhất là với đứa con mình yêu thương, nhưng họ dùng đòn roi như một phương cách cuối cùng để đóng dấu vào trí nhớ của chúng tôi những bài học về trách nhiệm.
Nếu lời nói là ánh sáng dẫn đường, thì đòn roi chính là những cái rào chắn ngăn chúng tôi lao xuống hố sâu của sự ngông cuồng.
Tối hôm đó, khi tôi đang nằm sấp trên giường vì vết thương vẫn còn ê ẩm, tôi nghe thấy tiếng thì thầm ở phòng ngoài.
"Ông đánh nó hơi đau đấy," tiếng mẹ tôi nhẹ như gió thoảng.
"Tôi cũng xót lắm chứ," giọng bố trầm đục, đầy vẻ hối lỗi. "Nhưng thằng Mận nó nghịch quá, tính nó giống hệt tôi ngày xưa, không nghiêm thì sau này nó hư mất. Bà xem có thuốc gì thì xức cho nó, lúc nãy tôi lỡ tay..."
Một lúc sau, mẹ bước vào phòng, tay cầm một lọ dầu cù là. Mẹ nhẹ nhàng kéo vạt áo tôi lên, những đầu ngón tay mát lạnh của mẹ chạm vào vết lằn đỏ rực.
"Đau lắm không con?" mẹ hỏi.
"Dạ... hết đau rồi mẹ ạ," tôi nói dối, thực ra là vì tôi thấy lòng mình ấm áp quá.
"Bố đánh con là vì bố yêu con. Bố sợ con gặp chuyện không hay. Sau này lớn lên, con sẽ thấy những trận đòn của cuộc đời ngoài kia còn đau hơn cây roi mây của bố nhiều, mà lúc đó sẽ chẳng có ai xức dầu cho con đâu."
Tôi im lặng lắng nghe. Lần đầu tiên tôi hiểu rằng, đòn roi không phải là sự ghét bỏ. Nó là một phần của tình yêu được gói ghém trong hình hài của sự khắc nghiệt. Những trận đòn roi thơm mùi khói bếp ấy chính là thứ giữ cho chúng tôi không bị lạc lối giữa thế giới đầy rẫy những cám dỗ sau này.
Sáng hôm sau, tôi gặp Thằng Tủn và Cái Tí ở gốc đa. Hai đứa nó đi đứng có vẻ hơi gượng gạo, mặt mũi vẫn còn chút "dấu vết" của trận bão chiều qua.
"Tớ bị ba roi," Tủn thông báo, giọng vẫn cố giữ vẻ triết gia. "Ba roi của bố tớ mang tính chất cảnh báo về mặt đạo đức xã hội."
"Tớ thì bị mẹ dùng chổi lông gà quét cho mấy phát vào chân," Tí "Điệu" mếu máo. "Mẹ bảo con gái mà nghịch lửa thì sau này về nhà chồng sẽ làm cháy cả bếp nhà người ta."
Ba đứa nhìn nhau, rồi chẳng ai bảo ai, chúng tôi cùng cười òa lên. Nỗi đau thể xác đã qua đi, nhưng bài học thì đã ngấm sâu. Chúng tôi quyết định "giải nghệ" khoa học đốt lửa và chuyển sang một trò chơi lành mạnh hơn: Đi nhặt những mảnh sành vỡ để làm tranh đá trên bãi đất trống.
Bác Bảo "Khùng" thấy chúng tôi, bác không hề nhắc lại chuyện cái tường bị ám khói hay chùm lông đuôi của con mèo mướp. Bác chỉ cười, đưa cho mỗi đứa một quả ổi.
"Đã 'nếm' roi mây chưa các tướng quân?" bác nháy mắt.
"Dạ, 'nếm' kỹ rồi bác ạ," tôi gãi đầu.
"Tốt! Roi mây là vị thuốc đắng để trị cái bệnh 'ngông' của trẻ con. Ăn ổi đi cho nó ngọt giọng," bác Bảo vỗ vai chúng tôi.
Tôi cắn miếng ổi giòn tan, nhìn lên bức tường đã được bác dùng vôi trắng quét lại một mảng nhỏ. Vết trắng ấy nổi bật trên nền rêu phong, giống như một vết sẹo đang lành. Tôi chợt hiểu ra, mỗi trận đòn roi cũng giống như việc bác Bảo quét vôi lại bức tường. Nó xóa đi những vết bẩn của sự sai lầm và làm cho tâm hồn chúng tôi trắng trẻo trở lại.
Người lớn trong xóm Cầu Vồng có cách giáo dục rất lạ. Họ không nói nhiều về lý thuyết nhân văn, họ dạy con bằng những hành động trực diện. Họ có thể đánh con đau, nhưng sau đó họ lại là người lo lắng nhất. Họ có thể quát mắng con thậm tệ vì tội làm hỏng đồ đạc, nhưng tối đến lại âm thầm ngồi sửa lại món đồ đó cho con.
Trưởng thành là một quá trình đau đớn, và những trận đòn roi chính là những "cột mốc" đánh dấu từng bước chân chập chững đó.
Nhiều năm sau này, khi tôi nhìn lại, tôi không còn nhớ cảm giác đau rát của cây roi mây nữa. Tôi chỉ nhớ mùi dầu cù là của mẹ trong đêm tối, nhớ ánh mắt hối lỗi của bố qua khe cửa, và nhớ mùi cá kho tộ thơm lừng gian bếp sau mỗi lần bị phạt.
Những trận đòn ấy không làm chúng tôi xa cách bố mẹ, trái lại, chúng làm cho sợi dây liên kết gia đình thêm bền chặt. Bởi vì chúng tôi biết rằng, dù chúng tôi có làm gì sai, vẫn luôn có một gian bếp đầy khói, một bát cơm nóng và những bàn tay sẵn sàng "vừa đánh vừa xoa" để đưa chúng tôi trở về với con đường đúng đắn.
Cây roi mây trên nóc tủ nhà tôi cuối cùng cũng bị mục nát theo thời gian, nhưng tinh thần của nó thì vẫn còn mãi. Nó dạy tôi rằng tự do luôn đi kèm với trách nhiệm, và cái giá của sự khôn lớn đôi khi phải trả bằng những lằn roi đỏ rực trên da thịt.
Tôi nhìn xuống đôi tay mình, tự hỏi sau này khi tôi có con, tôi có đủ can đảm để cầm cây roi lên không? Có lẽ là có, nhưng tôi cũng sẽ giống như bố, sẽ ngồi lặng lẽ trong bóng tối và xót xa cho từng nhát roi mình vừa hạ xuống.
Xóm Cầu Vồng buổi chiều vẫn thơm mùi khói bếp. Khói bốc lên từ những mái nhà, mang theo hơi ấm của những bữa cơm và cả hơi ấm của những sự dạy dỗ nghiêm khắc.
Chúng tôi lớn lên từ những mùi hương đó. Từ mùi khói rơm ngai ngái, mùi cá kho đậm đà và cả mùi roi mây khô khốc. Tất cả hòa quyện lại thành một thứ hương vị mang tên "Tuổi thơ" – thứ hương vị mà dù có đi đến tận cùng thế giới, chúng tôi cũng không bao giờ tìm thấy ở đâu khác.
"Mận ơi! Về ăn cơm!"
Tiếng mẹ gọi vang lên. Lần này tôi không chạy vội vã như mọi khi, tôi đi thong thả, tận hưởng cái mùi thơm của khói bếp đang lan tỏa. Tôi biết rằng sau cánh cửa kia là nhà, là nơi dù tôi có bị đòn hay được khen, tôi vẫn luôn được thuộc về.
Ngủ ngon nhé, những cây roi mây của ký ức. Cảm ơn các bạn đã giúp chúng tôi định hình nên hình dáng của một con người. Và cảm ơn gian bếp của mẹ, nơi đã hóa giải mọi nỗi đau thành vị ngọt của những bữa cơm gia đình.
Thế giới ngoài kia có thể không có roi mây, nhưng nó có những bài học khắc nghiệt hơn nhiều. Nhưng chúng tôi không sợ, vì chúng tôi đã được trui rèn qua những trận đòn roi thơm mùi khói bếp từ thuở còn thơ.