Trời mùa hè ở xóm Cầu Vồng giống như một chiếc lò bánh mì khổng lồ mà ông trời quên tắt lửa. Nắng đổ xuống vàng óng như mật thiết, làm mặt đường nhựa bốc lên những làn hơi rung rinh như thể cả xóm đang đứng trên lưng một con quái vật đang thở. Trong cái nóng ấy, mọi hoạt động của con người dường như đều chậm lại, trừ một thứ: nỗi lo toan của người lớn.
Sáng hôm đó, tôi nằm bò ra sàn xi măng cho mát, cằm tì lên đôi bàn tay, mắt dán vào một đám mây trắng xốp đang lững thững bay qua khung cửa sổ. Đám mây ấy trông giống hệt một cái đùi gà quay khổng lồ, rồi chỉ một lúc sau nó lại biến thành một con gấu trắng đang nằm ngủ. Tôi nhìn nó một hồi lâu rồi chợt nảy ra một thắc mắc cực kỳ nghiêm túc.
"Tủn này," tôi gọi thằng bạn đang mải mê dùng kính lúp để... soi một con kiến. "Tại sao đám mây kia không cần đi làm?"
Thằng Tủn bỏ cái kính lúp ra, lau mồ hôi trên trán, gương mặt nó nghiêm nghị như một giáo sư chuẩn bị thuyết giảng về thuyết tương đối.
"Vì mây không có nhu cầu tiêu dùng, Mận ạ. Mây không cần mua tivi, không cần đóng tiền điện, và quan trọng nhất là mây không có vợ để bị cằn nhằn về việc thiếu tiền mua gạo."
Tôi nhíu mày: "Nhưng mây cũng phải ăn chứ? Nó phải hút nước từ sông lên mới to ra được mà. Đó không phải là đi làm à?"
"Đó là sinh tồn, không phải đi làm," Tủn đính chính. "Đi làm là khi cậu phải mặc một bộ quần áo gò bó, đến một cái nơi gọi là công ty, ngồi im một chỗ và làm những việc mà cậu không thích để đổi lấy những tờ giấy có in hình bác hồ. Mây thì khác, nó thích bay đi đâu thì bay, lúc nào mệt thì nó mưa xuống để nghỉ ngơi. Đó gọi là tự do."
Tôi thở dài, cảm thấy ghen tị với đám mây kinh khủng. Cùng lúc đó, trong nhà, tiếng máy may của mẹ tôi vẫn chạy đều đều "cạch cạch cạch". Mẹ tôi đang may gia công áo sơ mi. Mỗi cái áo hoàn thiện mẹ sẽ được trả một số tiền rất nhỏ, nhỏ đến mức tôi nghĩ nếu mẹ may cả nghìn cái chắc cũng chỉ đủ mua được một nửa ước mơ của mẹ.
Bố tôi thì đã đi từ sáng sớm trên chiếc xe máy cũ kỹ khói mịt mù. Bố đi "chạy công trình". Tôi cũng không hiểu chạy công trình là chạy đi đâu, nhưng mỗi chiều về, tóc bố bám đầy bụi xi măng trắng xóa, trông bố như một ông tiên già nua vừa rơi xuống từ một đám mây bụi bặm.
Đến tầm mười giờ sáng, cái nóng bắt đầu lên đến đỉnh điểm. Tôi và thằng Tủn quyết định thực hiện một cuộc điều tra xã hội học quy mô nhỏ về vấn đề "tại sao phải đi làm". Chúng tôi đi dọc con ngõ, bắt đầu từ tiệm tạp hóa của bà Sáu.
Bà Sáu đang ngồi quạt nan, đôi mắt bà lim dim.
"Bà Sáu ơi, sao bà không đi chơi mà lại cứ ngồi bán hàng suốt ngày thế ạ?" tôi hỏi.
Bà Sáu mở mắt, cười móm mém: "Bà mà đi chơi thì lấy ai bán kẹo cho các cháu? Với lại, cái cửa hàng này là đôi chân của bà. Bà già rồi, không đi đâu xa được, nên bà ngồi đây chờ thế giới đi ngang qua."
"Thế giới đi ngang qua" – câu nói của bà Sáu làm tôi suy nghĩ. Có lẽ đối với bà, việc bán hàng không phải là đi làm, mà là một cách để bà không bị cô đơn. Nhưng không phải ai cũng may mắn như bà Sáu.
Chúng tôi đi tiếp đến cuối ngõ, nơi chú Hùng thợ rèn đang quai búa. Tiếng sắt thép va chạm nhau chát chúa "keng! keng!". Mồ hôi chú chảy ròng ròng trên bộ ngực trần đen bóng.
"Chú Hùng ơi, chú có thích đập sắt không?" Tí "Điệu" từ đâu xuất hiện, tay cầm một quả ổi xanh, nhập bọn với chúng tôi.
Chú Hùng dừng tay, dùng cái khăn vắt vai lau mặt, cười ha hả: "Thích gì đâu cháu! Nóng bỏ xừ ra. Nhưng không đập thì cái sắt này nó không thành dao, thành cuốc được. Mà không có dao cuốc thì người ta không làm ruộng được, chú cũng không có tiền mua thịt về cho con chú ăn."
"Vậy là chú làm vì miếng thịt ạ?" Thằng Tủn ghi chép vào một cuốn sổ tưởng tượng trong đầu.
"Đúng thế, và vì cái trách nhiệm nữa," chú Hùng nháy mắt.
Chúng tôi kéo nhau ra gốc cây đa, ngồi bệt xuống rễ cây xù xì. Một sự im lặng bao trùm. Những đứa trẻ xóm Cầu Vồng đang đối mặt với một sự thật phũ phàng: Người lớn làm việc không phải vì họ thích, mà vì họ bị rượt đuổi bởi một thứ tên là "Trách nhiệm" và "Miếng thịt".
"Tớ nghĩ ra rồi," Tí "Điệu" lên tiếng, giọng nó trong veo như tiếng chuông gió. "Người lớn đi làm vì họ đã đánh mất khả năng hô biến ra đồ ăn. Hồi nhỏ, chúng mình chỉ cần bốc một nắm cát là có cơm, hái một cái lá là có tiền. Người lớn không làm thế được nữa, nên họ phải đi làm thật."
Thằng Tủn gật gù: "Lý luận của cậu có vẻ phi khoa học nhưng lại rất hợp lý về mặt tâm lý học trẻ em. Khi người ta già đi, trí tưởng tượng bị teo lại, và thế là họ phải dùng sức lao động để bù đắp vào phần trống đó."
Buổi trưa hôm đó, tôi lén vào phòng làm việc của bố – thực ra chỉ là một cái góc nhỏ kê cái bàn gỗ cũ và ngổn ngang bản vẽ. Tôi nhìn thấy một tờ giấy ghi chép chi tiêu của mẹ để trên bàn. Những con số cộng trừ dài dằng dặc. Tiền điện, tiền nước, tiền học phí của tôi, tiền thuốc cho bà nội...
Tự nhiên tôi thấy thương bố mẹ quá chừng. Hóa ra, đằng sau sự tự do chạy nhảy của tôi là những giờ phút mẹ phải khòm lưng bên máy may, là những cây số bố phải vượt qua dưới nắng gắt. Đám mây trên trời không cần đi làm vì nó không phải nuôi một đứa con hay ăn chóng lớn và hay hỏi những câu ngớ ngẩn như tôi.
Tôi quyết định mình phải làm một cái gì đó. Tôi gọi thằng Tủn và Cái Tí lại, bàn bạc một kế hoạch tác chiến có tên: "Chiến dịch giải cứu người lớn khỏi sự bận rộn".
"Kế hoạch là gì?" Tí hào hứng.
"Chúng ta sẽ giúp họ làm việc, để họ có thời gian nhìn lên trời xem mây," tôi dõng dạc.
Thế là, chúng tôi bắt đầu hành động. Đầu tiên, chúng tôi lẻn vào bếp nhà tôi, định bụng sẽ nấu cơm giúp mẹ. Nhưng sau khi nhìn vào cái bếp gas với những ký hiệu loằng ngoằng, chúng tôi quyết định chuyển sang phương án dễ hơn: Nhặt rau.
Ba đứa trẻ ngồi quây quanh rổ rau muống.
"Nhặt rau cũng giống như giải phẫu thẩm mỹ cho cây cỏ vậy," Tủn vừa ngắt lá vừa nói.
Nhưng vì mải mê "phẫu thuật", chúng tôi đã ngắt sạch lá, chỉ để lại những cái cọng trơ trụi. Khi mẹ tôi bước vào bếp, mẹ đứng hình mất năm giây nhìn "tác phẩm" của ba đứa.
"Các con đang làm gì thế này?" mẹ hỏi, giọng vừa buồn cười vừa mếu máo.
"Chúng con muốn mẹ được nghỉ ngơi để xem mây ạ!" tôi tự hào nói.
Mẹ nhìn rổ rau chỉ toàn cọng, rồi nhìn ba khuôn mặt lấm lem bùn đất (vì lúc nãy chúng tôi còn tranh thủ nhổ cỏ ngoài vườn), cơn giận của mẹ dường như bốc hơi sạch sẽ dưới cái nóng mùa hè. Mẹ ngồi xuống, xoa đầu từng đứa.
"Mẹ cảm ơn các con. Nhưng thay vì nhặt rau kiểu này, các con cứ ngoan ngoãn chơi với nhau, đừng để bị cảm nắng, đó đã là giúp bố mẹ nhiều nhất rồi."
"Nhưng mẹ không thấy mệt sao?" Tí "Điệu" hỏi, tay vẫn cầm một cái lá rau muống héo.
Mẹ mỉm cười, một nụ cười thật hiền: "Mệt chứ. Nhưng nhìn thấy các con vui vẻ, mẹ lại thấy hết mệt. Đó là phép thuật của người lớn đấy."
Chiều hôm đó, bác Bảo "Khùng" ghé qua nhà tôi. Bác mang theo một túi ổi xá lị thơm lừng. Bác ngồi ở hiên nhà cùng tôi, hai bác cháu cùng nhìn lên bầu trời lúc này đã chuyển sang màu tím nhạt của hoàng hôn.
"Bác Bảo ơi, bác có phải đi làm không?"
Bác Bảo cắn một miếng ổi, chậm rãi nhai: "Bác sửa đồ cho mọi người, đó là việc của bác. Nhưng bác không gọi đó là 'đi làm'. Bác gọi đó là 'trao đổi niềm vui'."
"Trao đổi niềm vui là sao ạ?"
"Nghĩa là bác dùng đôi tay của mình để làm một cái đài cũ hát lại được, làm một cái quạt máy quay lại được. Người ta thấy vui, người ta tặng bác túi ổi, hoặc trả bác ít tiền để bác mua bánh mì. Khi con làm việc bằng tình yêu, con sẽ không thấy mình đang bị xích vào một cỗ máy."
Tôi nhìn bác Bảo. Bác không có cà vạt, không có công ty, bác chỉ có một cái hộp đồ nghề cũ kỹ nhưng đôi mắt bác lúc nào cũng sáng và tĩnh lặng như mặt hồ. Có lẽ bác Bảo chính là một đám mây đã quyết định hạ cánh xuống mặt đất nhưng vẫn giữ nguyên bản tính của mình.
"Bác này, tại sao người lớn cứ phải làm những việc họ không thích?"
Bác Bảo im lặng một lúc rồi chỉ tay lên những đám mây đang dần tan biến vào bóng tối: "Vì họ sợ, Mận ạ. Họ sợ nếu họ dừng lại, thế giới sẽ bỏ quên họ. Họ sợ những tờ hóa đơn, sợ những lời phán xét. Họ quên mất rằng, ngay cả mặt trời mỗi ngày cũng chỉ 'làm việc' mười hai tiếng rồi lặn đi để nhường chỗ cho trăng sao nghỉ ngơi."
Tôi tựa đầu vào vai bác Bảo. Trong không gian yên bình ấy, tôi chợt hiểu ra một điều: Đi làm không phải là xấu, nhưng sẽ thật buồn nếu chúng ta đi làm chỉ để có tiền mà quên mất lý do tại sao chúng ta cần tiền. Tiền để mua kem, tiền để mua sách, nhưng tiền không mua được một buổi chiều ngồi ngắm mây tan.
Khi bố tôi về đến nhà, trời đã tối hẳn. Bố dắt xe vào sân, tiếng máy nổ "bạch bạch" rồi tắt lịm. Bố tháo mũ bảo hiểm, mồ hôi làm bết lại những sợi tóc bạc trên thái dương.
Tôi chạy ra, không hỏi về tiền, cũng không hỏi về "chạy công trình". Tôi kéo tay bố ra giữa sân.
"Bố ơi, bố nhìn lên kia kìa!"
Bố ngơ ngác nhìn theo tay tôi chỉ. Trên bầu trời đen thẫm, một đám mây cô đơn đang lướt qua ánh trăng khuyết, trông nó giống hệt như một chiếc thuyền buồm đang lướt đi trên biển bạc.
"Bố thấy gì không?"
"Trăng đẹp quá," bố khẽ nói.
"Không, là đám mây ấy bố. Nó vừa mới đi làm về đấy. Nó đã che nắng cho cả xóm mình suốt cả ngày, và bây giờ nó đang được trăng chở đi chơi."
Bố tôi đứng sững lại. Một khoảnh khắc nào đó, tôi thấy gương mặt mệt mỏi của bố giãn ra. Bố bế xốc tôi lên vai, cao thật là cao, như thể tôi cũng đang được bay lên cùng đám mây kia.
"Ừ, đúng rồi. Đám mây ấy giỏi thật." Bố cười, tiếng cười vang vọng trong sân nhỏ.
Tối hôm đó, gia đình tôi ăn cơm với rổ rau muống chỉ toàn cọng. Mẹ bảo rau muống cọng ăn giòn và lạ miệng lắm. Bố ăn rất ngon lành, còn tôi thì cảm thấy mình vừa khám phá ra một bí mật vĩ đại: Hóa ra người lớn cũng có thể trở lại làm trẻ con, chỉ cần có ai đó nhắc họ nhìn lên bầu trời.
Thế giới vẫn quay, người lớn vẫn sẽ phải đi làm vào sáng mai, nhưng ít nhất trong giấc ngủ của họ đêm nay, tôi hy vọng họ sẽ thấy mình đang nằm trên một đám mây, bồng bềnh và không có bất kỳ cái cà vạt nào quàng vào cổ.
Tôi nằm trong màn, nghe tiếng dế mèn kêu dưới gầm tủ, thầm nghĩ: "Ngày mai, mình sẽ hỏi thằng Tủn xem tại sao nước biển lại mặn. Chắc chắn đó là nước mắt của những đám mây khi phải chứng kiến người lớn quá vất vả."
Nhưng đó là chuyện của ngày mai. Còn bây giờ, tôi phải ngủ để còn kịp đón những đám mây của buổi sớm mai, những đám mây trắng tinh khôi chưa bao giờ biết đến khái niệm "chạy deadline" hay "tăng ca".
Trong bóng tối, tôi thấy mẹ tôi vẫn ngồi bên máy may, nhưng nhịp máy đã chậm lại, và mẹ đang khẽ hát một câu hát cũ. Có lẽ mẹ cũng đang có một đám mây của riêng mình.